Adhyay 12 · 20 shlok
Bhakti Yog भक्तियोग
Saakar ki bhakti behtar hai ya nirakar ki upasana? Bhagwan bhakti ka maarg batate hain aur apne priya bhakt ke lakshan ginaate hain — jo kisi se dwesh nahi karta, sabka mitra aur dayalu hai.
Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.
-
12.1
अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥१२.१॥Arjun bole — jo bhakt is tarah lagaataar aapmein lage rehkar aap (saakar) ki upasana karte hain, aur jo avinashi, nirakar Brahm ki upasana karte hain — unmein yog ko sabse achhi tarah jaanne wale kaun hain?
-
12.2
श्री भगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥१२.२॥Shri Bhagwan bole — jo mujhmein mann lagakar, sada mujhse jude rehkar, param shraddha se meri upasana karte hain, woh mere mat mein sabse uttam yogi hain.
-
12.3
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥१२.३॥Par jo indriyon ko vash mein karke, har jagah samaan buddhi rakhte hue, us akshar, anirdeshya (jiska varnan na ho sake), avyakt, sarvavyapi, achintya, atal, achal aur nitya Brahm ki upasana karte hain —
-
12.4
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥१२.४॥aur sab praniyon ke hit mein lage rehte hain, woh bhi mujhe hi praapt hote hain.
-
12.5
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥१२.५॥Par nirakar mein mann lagane walon ko zyada mushkil hoti hai, kyonki dehdhariyon ke liye avyakt ka maarg mushkil se tay hota hai.
-
12.6
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥१२.६॥Par jo apne saare karm mujhe arpit karke, mujhe hi param lakshya maankar, ananya bhakti-yog se mera dhyan karte hue meri upasana karte hain —
-
12.7
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥१२.७॥he Parth! Mujhmein mann lagane wale un bhakton ka main bahut jaldi mrityu-roopi sansaar-saagar se uddhaar kar deta hoon.
-
12.8
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥१२.८॥Apna mann mujhmein hi lagao aur buddhi mujhmein hi sthir karo. Iske baad tum mujhmein hi niwas karoge — ismein koi sanshay nahi.
-
12.9
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥१२.९॥He Dhananjay! Agar tum mann ko mujhmein sthir nahi kar sakte, to abhyas-yog (baar-baar mann ko lautane ke abhyas) se mujhe paane ki ichha karo.
-
12.10
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१२.१०॥Agar abhyas mein bhi asamarth ho, to mere liye karm karne mein lag jao. Mere liye karm karte hue bhi tum siddhi pa loge.
-
12.11
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥१२.११॥Agar ye bhi nahi kar sakte, to meri sharan lekar, mann ko vash mein rakhte hue sab karmon ke phal ka tyag karo.
-
12.12
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥१२.१२॥Sirf abhyas se gyan shreshth hai, gyan se dhyan shreshth hai, aur dhyan se karmphal ka tyag shreshth hai, kyonki tyag se turant shanti milti hai.
-
12.13
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥१२.१३॥Jo kisi prani se dwesh nahi karta, sabka mitra aur dayalu hai, mamta aur ahankaar se rahit hai, sukh-dukh mein samaan hai aur kshamasheel hai —
-
12.14
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१२.१४॥jo sada santusht hai, yogi hai, mann ko vash mein rakhta hai, dridh nishchay wala hai aur jisne apna mann aur buddhi mujhe arpit kar di hai — aisa mera bhakt mujhe priya hai.
-
12.15
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥१२.१५॥Jisse log pareshaan nahi hote aur jo logon se pareshaan nahi hota, jo harsh, irshya, bhay aur ghabrahat se mukt hai — woh bhi mujhe priya hai.
-
12.16
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१२.१६॥Jo kisi cheez ki apeksha nahi rakhta, baahar-andar se shuddh hai, kushal hai, tatasth hai, chinta se rahit hai aur sab (swarth bhare) kaamon ki shuruaat chhod chuka hai — aisa mera bhakt mujhe priya hai.
-
12.17
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥१२.१७॥Jo na zyada khush hota hai, na dwesh karta hai, na shok karta hai, na lalsa karta hai, aur jisne shubh-ashubh (phal ki chinta) chhod diya hai — aisa bhaktimaan vyakti mujhe priya hai.
-
12.18
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥१२.१८॥Jo shatru aur mitra mein, maan aur apmaan mein samaan hai, sardi-garmi aur sukh-dukh mein samaan hai aur aasakti se rahit hai —
-
12.19
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥१२.१९॥jo ninda aur prashansa ko samaan samajhta hai, kam bolta hai, jo kuch mil jaaye usi mein santusht rehta hai, kisi jagah se bandha nahi hai aur sthir buddhi wala hai — aisa bhaktimaan insaan mujhe priya hai.
-
12.20
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥१२.२०॥Par jo shraddha rakhte hue, mujhe hi param lakshya maankar, mere bataye is dharmamay amrit ka achhi tarah paalan karte hain, woh bhakt mujhe bahut hi priya hain.
