Adhyay 13 · 35 shlok

Kshetra Kshetragya Vibhag Yog क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

Shareer kshetra hai aur use jaanne wala kshetragya. Gyan ke lakshan, jaanne yogya Parmatma, aur prakriti-purush ka bhed is adhyay ke vishay hain.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 13.1

   अर्जुन उवाच

   प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
   एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥१३.१॥

   Arjun bole — he Keshav! Main prakriti aur purush, kshetra aur kshetragya, gyan aur jaanne yogya (gyey) — in sabke baare mein jaanna chahta hoon.

2. 13.2

   श्री भगवानुवाच

   इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
   एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥१३.२॥

   Shri Bhagwan bole — he Kaunteya! Ye shareer "kshetra" kehlata hai, aur jo ise jaanta hai, use tattva jaanne wale "kshetragya" kehte hain.

3. 13.3

   क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
   क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥१३.३॥

   He Bharat! Sab kshetron (shareeron) mein kshetragya bhi mujhe hi jaano. Kshetra aur kshetragya ka jo gyan hai, wahi mere mat mein sachcha gyan hai.

4. 13.4

   तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
   स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु ॥१३.४॥

   Woh kshetra kya hai, kaisa hai, usmein kaun se vikaar hain, woh kisse utpann hua hai, aur woh kshetragya kaun hai aur uska kya prabhaav hai — ye sankshep mein mujhse suno.

5. 13.5

   ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
   ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥१३.५॥

   Ise rishiyon ne kai tarah se, Vedon ke alag-alag chhandon mein gaaya hai, aur tark se yukt, nishchit Brahmasutra ke padon mein bhi bataya hai.

6. 13.6

   महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
   इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥१३.६॥

   Paanch mahabhoot, ahankaar, buddhi, avyakt (mool prakriti), das indriyan, ek mann aur indriyon ke paanch vishay —

7. 13.7

   इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
   एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥१३.७॥

   ichha, dwesh, sukh, dukh, shareer ka samooh, chetna aur dhairya — ye vikaaron sahit kshetra sankshep mein bataya gaya hai.

8. 13.8

   अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
   आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥१३.८॥

   Apne ko bada na maanna, dikhawa na karna, ahinsa, kshama, saralta, guru ki seva, pavitrata, sthirta aur mann ka sanyam —

9. 13.9

   इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
   जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥१३.९॥

   indriyon ke vishayon se vairagya, ahankaar ka na hona, aur janm, mrityu, budhapa, rog aur dukh mein dosh ko baar-baar dekhna —

10. 13.10

    असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
    नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥१३.१०॥

    putra, patni, ghar aadi mein aasakti aur zyada lagaav ka na hona, aur achhi-buri paristhitiyon mein sada mann ka samaan rehna —

11. 13.11

    मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
    विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥१३.११॥

    mujhmein ananya yog se atal bhakti, ekaant jagah mein rehna aur bheed-bhaad mein ruchi na hona —

12. 13.12

    अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
    एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥१३.१२॥

    adhyatma-gyan mein sada lage rehna aur tattva-gyan ke lakshya (Parmatma) ko dekhna — ye sab gyan kehlata hai, aur jo isse ulta hai woh agyan hai.

13. 13.13

    ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
    अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥१३.१३॥

    Ab main woh bataoonga jo jaanne yogya hai, jise jaankar insaan amarta paata hai. Woh anadi param Brahm hai, jise na sat kaha ja sakta hai, na asat.

14. 13.14

    सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
    सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥१३.१४॥

    Uske haath-pair sab taraf hain, aankhein, sir aur mukh sab taraf hain, kaan sab taraf hain; woh sansaar mein sabko dhakkar (vyapt hokar) sthit hai.

15. 13.15

    सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
    असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥१३.१५॥

    Woh sab indriyon ke gunon ko prakashit karta hai, par khud sab indriyon se rahit hai. Woh aasakti-rahit hokar bhi sabka paalan karta hai, aur gunon se pare hokar bhi gunon ka bhokta hai.

16. 13.16

    बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
    सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥१३.१६॥

    Woh sab praniyon ke baahar bhi hai aur andar bhi, achal bhi hai aur chal bhi. Sookshm hone ke kaaran woh jaana nahi ja sakta; woh door bhi hai aur paas bhi.

17. 13.17

    अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
    भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥१३.१७॥

    Woh avibhajya hokar bhi praniyon mein bata hua sa dikhta hai. Use praniyon ka paalan karne wala, sanhaar karne wala aur utpann karne wala jaanna chahiye.

18. 13.18

    ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
    ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥१३.१८॥

    Woh sab jyotiyon ki bhi jyoti hai aur andhkaar se pare kaha jaata hai. Woh gyan hai, jaanne yogya hai, gyan se praapt hone wala hai aur sabke hriday mein vishesh roop se sthit hai.

19. 13.19

    इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
    मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥१३.१९॥

    Is tarah kshetra, gyan aur jaanne yogya (gyey) ko sankshep mein bataya gaya. Mera bhakt ise jaankar mere bhaav ko praapt hota hai.

20. 13.20

    प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
    विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥१३.२०॥

    Prakriti aur purush dono ko anadi jaano, aur vikaaron aur gunon ko prakriti se utpann jaano.

21. 13.21

    कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
    पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥१३.२१॥

    Karya (shareer) aur karan (indriyan) ko utpann karne mein prakriti kaaran kahi jaati hai, aur sukh-dukh ke bhogne mein purush (jeevatma) kaaran kaha jaata hai.

22. 13.22

    पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
    कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥१३.२२॥

    Prakriti mein sthit purush hi prakriti se utpann gunon ko bhogta hai, aur gunon se aasakti hi uske achhi-buri yoniyon mein janm ka kaaran hai.

23. 13.23

    उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
    परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥१३.२३॥

    Is shareer mein sthit param purush sakshi, anumati dene wala, paalan karne wala, bhokta aur Maheshwar hai; use Parmatma bhi kaha jaata hai.

24. 13.24

    य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
    सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥१३.२४॥

    Jo purush ko aur gunon sahit prakriti ko is tarah jaanta hai, woh har tarah se bartta hua bhi phir janm nahi leta.

25. 13.25

    ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
    अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥१३.२५॥

    Kuch log dhyan ke dwara apne andar, apne aap se aatma ko dekhte hain; kuch Sankhya-yog (gyan) se aur kuch karmyog se.

26. 13.26

    अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
    तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥१३.२६॥

    Kuch log is tarah na jaante hue doosron se sunkar upasana karte hain. Sune hue ko hi param maanne wale woh log bhi mrityu ko paar kar jaate hain.

27. 13.27

    यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
    क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥१३.२७॥

    He Bharatshreshth! Jo kuch bhi char ya achar prani utpann hota hai, use kshetra aur kshetragya ke sanyog se utpann hua jaano.

28. 13.28

    समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
    विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥१३.२८॥

    Jo sab nashwar praniyon mein avinashi Parmeshwar ko samaan roop se sthit dekhta hai, wahi sahi dekhta hai.

29. 13.29

    समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
    न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥१३.२९॥

    Jo har jagah samaan roop se sthit Ishwar ko samaan dekhta hai, woh apne dwara apna naash nahi karta, aur isliye param gati paata hai.

30. 13.30

    प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
    यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥१३.३०॥

    Jo dekhta hai ki sab karm prakriti ke dwara hi kiye ja rahe hain aur aatma akarta hai, wahi sahi dekhta hai.

31. 13.31

    यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
    तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥१३.३१॥

    Jab woh praniyon ke alag-alag bhaavon ko ek Parmatma mein sthit aur usi se phailta hua dekhta hai, tab woh Brahm ko praapt hota hai.

32. 13.32

    अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
    शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥१३.३२॥

    He Kaunteya! Anadi aur gunon se pare hone ke kaaran ye avinashi Parmatma shareer mein rehte hue bhi na kuch karta hai, na kisi se lipt hota hai.

33. 13.33

    यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
    सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥१३.३३॥

    Jaise har jagah phaila hua aakaash sookshm hone ke kaaran kisi se lipt nahi hota, waise hi shareer mein har jagah sthit aatma lipt nahi hoti.

34. 13.34

    यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
    क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥१३.३४॥

    He Bharat! Jaise ek hi Surya is poore sansaar ko prakashit karta hai, waise hi kshetri (aatma) poore kshetra (shareer) ko prakashit karta hai.

35. 13.35

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
    भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥१३.३५॥

    Jo gyan ki aankhon se kshetra aur kshetragya ke is bhed ko aur prakriti se praniyon ki mukti (ke upaay) ko jaante hain, woh param pad ko praapt hote hain.