Adhyay 5 · 29 shlok

Karm Sannyas Yog कर्मसंन्यासयोग

Karm chhodna behtar hai ya karmyog? Shri Krishna kehte hain ki dono ek hi lakshya tak le jaate hain, par karmyog aasaan hai. Jo sabmein ek hi Parmatma dekhta hai, woh andar se shaant aur mukt rehta hai.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 5.1

   अर्जुन उवाच

   संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
   यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥५.१॥

   Arjun bole — he Krishna! Aap kabhi karmon ke sannyas (tyag) ki prashansa karte hain aur kabhi karmyog ki. In dono mein se jo ek nishchit roop se kalyankari ho, woh mujhe bataiye.

2. 5.2

   श्री भगवानुवाच

   संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
   तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥५.२॥

   Shri Bhagwan bole — karm-sannyas aur karmyog dono hi param kalyan dene wale hain, par in dono mein karm-sannyas se karmyog shreshth hai.

3. 5.3

   ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
   निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥५.३॥

   He Mahabahu! Jo na kisi se dwesh karta hai, na kuch chahta hai, use sada sannyasi hi samjho. Dwandwon se mukt aisa vyakti aasaani se bandhan se chhoot jaata hai.

4. 5.4

   सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
   एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥५.४॥

   Sankhya (gyan) aur yog (karm) ko alag-alag phal dene wala nasamajh log kehte hain, gyani nahi. Inmein se kisi ek mein bhi theek se sthit vyakti dono ka phal pa leta hai.

5. 5.5

   यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
   एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५.५॥

   Gyanyogi jis sthaan ko paate hain, karmyogi bhi wahin pahunchte hain. Jo Sankhya aur yog ko ek dekhta hai, wahi sahi dekhta hai.

6. 5.6

   संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
   योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥५.६॥

   Par he Mahabahu! Karmyog ke bina sannyas paana mushkil hai. Karmyog mein laga muni jaldi hi Parmatma ko pa leta hai.

7. 5.7

   योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
   सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥५.७॥

   Jo yog mein laga hai, jiska mann shuddh hai, jisne shareer aur indriyon ko jeet liya hai aur jo sab praniyon mein apni hi aatma dekhta hai, woh karm karte hue bhi unse lipt nahi hota.

8. 5.8

   नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
   पश्यन् श्रृणवन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन् श्वसन् ॥५.८॥

   Tattva ko jaanne wala yogi dekhte, sunte, chhoote, soonghte, khaate, chalte, sote aur saans lete hue bhi yahi maanta hai ki "main kuch nahi karta".

9. 5.9

   प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
   इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥५.९॥

   Bolte, chhodte, grahan karte, aankhein kholte aur band karte hue bhi woh yahi samajhta hai ki indriyan apne vishayon mein bart rahi hain.

10. 5.10

    ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
    लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥५.१०॥

    Jo aasakti chhodkar saare karm Parmatma ko arpit karke karta hai, woh paap se waise hi achhoota rehta hai jaise kamal ka patta paani se.

11. 5.11

    कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
    योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥५.११॥

    Yogi aasakti chhodkar, mann ki shuddhi ke liye shareer, mann, buddhi aur sirf indriyon se karm karte hain.

12. 5.12

    युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
    अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥५.१२॥

    Yog mein sthit vyakti karm ke phal ko tyagkar sthayi shanti paata hai, jabki yog se rahit vyakti kaamna ke kaaran phal mein aasakt hokar bandh jaata hai.

13. 5.13

    सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
    नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥५.१३॥

    Mann ko vash mein rakhne wala dehdhari sab karmon ko mann se tyagkar nau dwaaron wale shareer-roopi nagar mein aanand se rehta hai — na khud kuch karta hai, na karwata hai.

14. 5.14

    न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
    न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥५.१४॥

    Parmatma na logon ke kartapan ki rachna karte hain, na karmon ki, na karm aur phal ke mel ki. Ye sab swabhaav (prakriti) se hi chalta hai.

15. 5.15

    नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
    अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥५.१५॥

    Sarvavyapi Parmatma kisi ke paap ya punya ko grahan nahi karte. Agyan se gyan dhaka hua hai, isi se prani mohit hote hain.

16. 5.16

    ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
    तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥५.१६॥

    Par jinka agyan aatma-gyan se nasht ho gaya hai, unke liye woh gyan Surya ki tarah param tattva ko prakashit kar deta hai.

17. 5.17

    तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
    गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥५.१७॥

    Jinki buddhi, mann aur nishtha usi Parmatma mein hai aur jo usi ke parayan hain, gyan se jinke paap dhul gaye hain, woh phir laut kar janm nahi lete.

18. 5.18

    विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
    शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥५.१८॥

    Gyani log vidya aur vinay se yukt brahman mein, gaay mein, haathi mein, kutte mein aur kutte ka maans khane wale mein bhi samaan drishti rakhte hain.

19. 5.19

    इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
    निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥५.१९॥

    Jinka mann samta mein sthit hai, unhone isi jeevan mein sansaar ko jeet liya. Parmatma nirdosh aur sam hai, isliye woh Parmatma mein hi sthit hain.

20. 5.20

    न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
    स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥५.२०॥

    Jo priya milne par harshit nahi hota aur apriya milne par dukhi nahi hota, woh sthir buddhi wala, moh-rahit, Brahm ko jaanne wala Brahm mein sthit hai.

21. 5.21

    बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
    स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥५.२१॥

    Baahari vishayon mein aasakti na rakhne wala vyakti apne andar jo sukh paata hai, Brahm se juda woh yogi akshay sukh ka anubhav karta hai.

22. 5.22

    ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
    आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥५.२२॥

    He Kaunteya! Indriyon aur vishayon ke sampark se milne wale bhog dukh ke hi kaaran hain; unka aadi aur ant hai. Gyani unmein nahi ramta.

23. 5.23

    शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
    कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥५.२३॥

    Jo is jeevan mein hi, shareer chhootne se pehle, kaam aur krodh ke veg ko sehan kar leta hai, wahi yogi hai aur wahi sukhi hai.

24. 5.24

    योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
    स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥५.२४॥

    Jo andar hi sukhi hai, andar hi ramta hai aur jiske andar hi prakash hai, woh Brahm-roop hua yogi Brahmnirvan (param shanti) ko paata hai.

25. 5.25

    लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
    छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥५.२५॥

    Jinke paap nasht ho gaye hain, jinke sanshay mit gaye hain, jinka mann vash mein hai aur jo sab praniyon ke hit mein lage hain, woh rishi Brahmnirvan paate hain.

26. 5.26

    कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
    अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥५.२६॥

    Kaam aur krodh se rahit, mann ko vash mein rakhne wale aur aatma ko jaanne wale sadhakon ke liye Brahmnirvan chaaron taraf maujood hai.

27. 5.27

    स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
    प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥५.२७॥

    Baahari vishayon ko baahar hi chhodkar, drishti ko bhaunhon ke beech tikakar, naak mein chalne wale praan aur apaan ko sam karke —

28. 5.28

    यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
    विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥५.२८॥

    jisne indriyon, mann aur buddhi ko jeet liya hai, jo moksh ko hi lakshya maanta hai aur ichha, bhay aur krodh se rahit hai, woh muni sada mukt hi hai.

29. 5.29

    भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
    सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥५.२९॥

    Mujhe sab yagyon aur tapon ka bhokta, sab lokon ka mahaan Ishwar aur sab praniyon ka nisvarth mitra jaankar insaan shanti paata hai.