Adhyay 6 · 47 shlok

Atma Sanyam Yog आत्मसंयमयोग

Dhyan ka abhyas kaise karein — aasan, mann ko baar-baar wapas laana, santulit khana aur neend. Mann chanchal hai, par abhyas aur vairagya se vash mein aata hai. Jiski sadhna adhoori reh jaaye, uska bhi kabhi naash nahi hota.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 6.1

   श्री भगवानुवाच

   अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
   स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥६.१॥

   Shri Bhagwan bole — jo karmphal ka sahara liye bina apna kartavya-karm karta hai, wahi sannyasi aur yogi hai; sirf agni (yagya) ya karm chhod dene wala nahi.

2. 6.2

   यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
   न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥६.२॥

   He Pandav! Jise sannyas kehte hain, usi ko yog jaano, kyonki mann ke sankalpon ko chhode bina koi yogi nahi banta.

3. 6.3

   आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
   योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥६.३॥

   Yog mein upar chadhna chahne wale muni ke liye karm saadhan kaha gaya hai, aur yog mein sthit ho jaane par usi ke liye shanti (sham) saadhan kahi gayi hai.

4. 6.4

   यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
   सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥६.४॥

   Jab vyakti na indriyon ke vishayon mein aasakt hota hai, na karmon mein, aur sab sankalpon ko chhod deta hai, tab woh yogarudh (yog mein sthit) kehlata hai.

5. 6.5

   उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
   आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥६.५॥

   Insaan apne dwara apna uddhaar kare, khud ko neeche na giraye; kyonki insaan khud hi apna mitra hai aur khud hi apna shatru.

6. 6.6

   बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
   अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥६.६॥

   Jisne apne mann ko khud jeet liya hai, uske liye uska mann mitra hai; par jisne use nahi jeeta, uske liye wahi mann shatru ki tarah vyavhaar karta hai.

7. 6.7

   जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
   शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥६.७॥

   Jisne apne ko jeet liya hai aur jo shaant hai, uska mann sardi-garmi, sukh-dukh aur maan-apmaan mein bhi Parmatma mein tika rehta hai.

8. 6.8

   ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
   युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥६.८॥

   Jo gyan aur anubhav se tript hai, adig hai, indriyon ko jeet chuka hai aur mitti, patthar aur sone ko samaan dekhta hai, woh yogi "yukt" kehlata hai.

9. 6.9

   सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
   साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥६.९॥

   Jo shubhchintak, mitra, shatru, udaseen, madhyasth, dweshi aur sambandhiyon mein, aur saadhuon aur paapiyon mein bhi samaan buddhi rakhta hai, woh shreshth hai.

10. 6.10

    योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
    एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥६.१०॥

    Yogi ekaant mein akela rehkar, mann aur shareer ko vash mein karke, aasha aur sangrah se rahit hokar, lagaataar apne mann ko Parmatma mein lagaye.

11. 6.11

    शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
    नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥६.११॥

    Shuddh jagah par apna sthir aasan bichhaye — na bahut ooncha, na bahut neecha — jis par kram se kusha, mrigchhala aur kapda bichha ho.

12. 6.12

    तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
    उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥६.१२॥

    Us aasan par baithkar, mann ko ekagra karke, mann aur indriyon ki kriyaon ko vash mein rakhte hue, apni shuddhi ke liye yog ka abhyas kare.

13. 6.13

    समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
    संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥६.१३॥

    Shareer, sir aur gardan ko seedha aur achal rakhkar, sthir hokar, apni naak ke agle hisse par drishti tikaye aur idhar-udhar na dekhe.

14. 6.14

    प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
    मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६.१४॥

    Shaant mann se, bhay chhodkar, brahmacharya ke vrat mein sthit rehkar, mann ko vash mein karke, mujhmein chitt lagakar aur mujhe hi lakshya maankar baithe.

15. 6.15

    युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।
    शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥६.१५॥

    Is tarah mann ko vash mein rakhkar sada apne aap ko Parmatma mein lagane wala yogi mujhmein sthit param shanti aur nirvan ko paata hai.

16. 6.16

    नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
    न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥६.१६॥

    He Arjun! Ye yog na bahut zyada khane wale ka siddh hota hai, na bilkul na khane wale ka; na bahut sone wale ka, na bahut jaagne wale ka.

17. 6.17

    युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
    युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥६.१७॥

    Jiska khana aur ghoomna-phirna santulit hai, karmon mein koshish santulit hai, aur sona-jaagna santulit hai, uske liye yog dukhon ka naash karne wala hota hai.

18. 6.18

    यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
    निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥६.१८॥

    Jab vash mein kiya hua mann aatma mein hi sthir ho jaata hai aur vyakti sab kaamnaon se nisprih ho jaata hai, tab woh yogyukt kehlata hai.

19. 6.19

    यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
    योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥६.१९॥

    Jaise hawa-rahit jagah mein rakha deepak kaanpta nahi, wahi upma Parmatma ke dhyan mein lage, vash mein kiye hue mann wale yogi ke chitt ki di gayi hai.

20. 6.20

    यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
    यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥६.२०॥

    Yog ke abhyas se roka gaya mann jahan shaant ho jaata hai, aur jahan vyakti apne dwara apne aap ko dekhkar apne andar hi santusht rehta hai —

21. 6.21

    सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
    वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥६.२१॥

    jahan woh us aseem sukh ko jaanta hai jo indriyon se pare hai aur sirf shuddh buddhi se grahan kiya jaata hai, aur jismein sthit hokar woh satya se kabhi vichlit nahi hota —

22. 6.22

    यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
    यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥६.२२॥

    jise paakar woh usse bada koi laabh nahi maanta, aur jismein sthit hokar woh bade se bade dukh se bhi nahi dagmagata —

23. 6.23

    तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
    स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥६.२३॥

    us avastha ko, jo dukh ke sanyog se viyog hai, yog jaanna chahiye. Is yog ka abhyas dridh nishchay aur bina ube mann se karna chahiye.

24. 6.24

    सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
    मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥६.२४॥

    Sankalp se paida hone wali sabhi kaamnaon ko poori tarah chhodkar, aur mann se hi indriyon ke samooh ko sab taraf se rokkar —

25. 6.25

    शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
    आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥६.२५॥

    dhairya se yukt buddhi ke dwara dheere-dheere shaant hota jaaye, mann ko aatma mein sthir karke aur kuch bhi na soche.

26. 6.26

    यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
    ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥६.२६॥

    Ye chanchal aur asthir mann jahan-jahan bhatke, wahan-wahan se use rokkar baar-baar aatma mein hi wapas laaye.

27. 6.27

    प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
    उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥६.२७॥

    Jiska mann poori tarah shaant hai, jiska rajogun shaant ho gaya hai, jo paap-rahit hai aur Brahm ke saath ek ho gaya hai, us yogi ko uttam sukh praapt hota hai.

28. 6.28

    युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।
    सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥६.२८॥

    Is tarah sada apne aap ko Parmatma mein lagane wala paap-rahit yogi sehaj hi Brahm ke sparsh se milne wale aseem sukh ka anubhav karta hai.

29. 6.29

    सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
    ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६.२९॥

    Yog se yukt, har jagah samaan drishti rakhne wala vyakti apni aatma ko sab praniyon mein aur sab praniyon ko apni aatma mein dekhta hai.

30. 6.30

    यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
    तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६.३०॥

    Jo mujhe har jagah dekhta hai aur sabko mujhmein dekhta hai, uske liye main kabhi ojhal nahi hota aur woh mere liye kabhi ojhal nahi hota.

31. 6.31

    सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
    सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥६.३१॥

    Jo ekatva mein sthit hokar sab praniyon mein sthit mujhe bhajta hai, woh yogi har tarah se bartta hua bhi mujhmein hi rehta hai.

32. 6.32

    आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
    सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः ॥६.३२॥

    He Arjun! Jo apni tarah hi sabke sukh aur dukh ko samaan dekhta hai, woh yogi sabse shreshth maana gaya hai.

33. 6.33

    अर्जुन उवाच

    योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
    एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम् ॥६.३३॥

    Arjun bole — he Madhusudan! Aapne samta ka jo ye yog bataya, mann ki chanchalta ke kaaran mujhe iski sthir sthiti dikhai nahi deti.

34. 6.34

    चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
    तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥६.३४॥

    Kyonki he Krishna! Mann bada chanchal, halchal machane wala, balwan aur hathi hai. Ise vash mein karna mujhe hawa ko rokne ki tarah bahut mushkil lagta hai.

35. 6.35

    श्री भगवानुवाच

    असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं ।
    अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥६.३५॥

    Shri Bhagwan bole — he Mahabahu! Bina shak mann chanchal hai aur mushkil se vash mein hota hai, par he Kaunteya, abhyas aur vairagya se ye vash mein aa jaata hai.

36. 6.36

    असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
    वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥६.३६॥

    Mera mat hai ki jiska mann vash mein nahi, uske liye yog paana mushkil hai; par jiska mann vash mein hai aur jo prayatn karta hai, woh sahi upaay se ise pa sakta hai.

37. 6.37

    अर्जुन उवाच

    अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
    अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥६.३७॥

    Arjun bole — he Krishna! Jo shraddha to rakhta hai par poora prayatn nahi kar paata, aur jiska mann yog se bhatak jaata hai, woh yog ki siddhi na paakar kis gati ko jaata hai?

38. 6.38

    कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
    अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥६.३८॥

    He Mahabahu! Brahm ke maarg mein bhatka hua, bina sahare ka woh vyakti dono taraf se chhootkar phate baadal ki tarah nasht to nahi ho jaata?

39. 6.39

    एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
    त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥६.३९॥

    He Krishna! Mere is sanshay ko poori tarah door karne mein aap hi samarth hain; aapke alawa koi ise door nahi kar sakta.

40. 6.40

    श्री भगवानुवाच

    पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
    नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥६.४०॥

    Shri Bhagwan bole — he Parth! Uska na is lok mein naash hota hai, na parlok mein. He priya, bhalai ka kaam karne wala koi bhi durgati ko nahi jaata.

41. 6.41

    प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
    शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥६.४१॥

    Yog se bhatka hua vyakti punya karne walon ke lokon ko paakar, wahan bahut samay rehkar, pavitra aur samriddh logon ke ghar janm leta hai.

42. 6.42

    अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
    एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥६.४२॥

    Ya phir woh gyani yogiyon ke kul mein hi janm leta hai. Aisa janm is duniya mein bahut durlabh hai.

43. 6.43

    तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
    यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥६.४३॥

    He Kurunandan! Wahan woh pichhle janm ki us yog-buddhi ko phir pa leta hai aur uske baad siddhi ke liye phir se aur zyada prayatn karta hai.

44. 6.44

    पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
    जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥६.४४॥

    Pichhle janm ke usi abhyas se woh na chahte hue bhi yog ki taraf khicha chala jaata hai. Yog ko jaanne ki ichha rakhne wala bhi Vedon ke karmkand se aage nikal jaata hai.

45. 6.45

    प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
    अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६.४५॥

    Par lagan se prayatn karne wala yogi, paapon se shuddh hokar, kai janmon mein siddhi paakar, param gati ko praapt hota hai.

46. 6.46

    तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
    कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥६.४६॥

    Yogi tapasviyon se shreshth hai, gyaniyon (sirf shastra jaanne walon) se bhi shreshth maana gaya hai, aur sakaam karm karne walon se bhi shreshth hai. Isliye he Arjun, tum yogi bano.

47. 6.47

    योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
    श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥६.४७॥

    Sab yogiyon mein bhi jo shraddha ke saath apne antarmann ko mujhmein lagakar mujhe bhajta hai, woh mere mat mein sabse shreshth yogi hai.