Adhyay 4 · 42 shlok

Gyan Karm Sannyas Yog ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

Bhagwan batate hain ki ye yog purana hai aur dharm ki raksha ke liye woh yug-yug mein prakat hote hain. Karm mein akarm dekhna, kai tarah ke yagya aur gyan ki pavitrata is adhyay ke vishay hain.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 4.1

   श्री भगवानुवाच

   इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
   विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥४.१॥

   Shri Bhagwan bole — ye avinashi yog maine pehle Suryadev (Vivasvan) ko bataya tha. Surya ne ise Manu ko bataya aur Manu ne Raja Ikshvaku ko.

2. 4.2

   एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
   स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥४.२॥

   He Parantap! Is tarah parampara se chale aa rahe is yog ko rajarshiyon ne jaana. Par bahut samay beetne se ye yog is duniya se lupt ho gaya.

3. 4.3

   स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
   भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥४.३॥

   Wahi puratan yog aaj maine tumhe bataya hai, kyonki tum mere bhakt aur mitra ho. Ye bahut uttam rahasya hai.

4. 4.4

   अर्जुन उवाच

   अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
   कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४.४॥

   Arjun bole — aapka janm to abhi haal ka hai aur Suryadev ka janm bahut pehle ka. Phir main kaise samjhoon ki aapne hi shuruaat mein ye yog unhe bataya?

5. 4.5

   श्री भगवानुवाच

   बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
   तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥४.५॥

   Shri Bhagwan bole — he Arjun! Mere aur tumhare bahut se janm ho chuke hain. Main un sabko jaanta hoon, par he Parantap, tum nahi jaante.

6. 4.6

   अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
   प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥४.६॥

   Main ajanma aur avinashi hoon, sab praniyon ka Ishwar hoon, phir bhi apni prakriti ko vash mein rakhkar apni yogmaya se prakat hota hoon.

7. 4.7

   यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
   अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥४.७॥

   He Bharat! Jab-jab dharm ki haani hoti hai aur adharm badhta hai, tab-tab main khud ko prakat karta hoon.

8. 4.8

   परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
   धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥४.८॥

   Sajjanon ki raksha karne, dushkarm karne walon ka vinaash karne aur dharm ko phir se sthapit karne ke liye main yug-yug mein prakat hota hoon.

9. 4.9

   जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
   त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥४.९॥

   He Arjun! Jo mere janm aur karm ko is tarah divya roop mein tattva se jaan leta hai, woh shareer chhodne ke baad phir janm nahi leta, mujhe hi praapt hota hai.

10. 4.10

    वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
    बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥४.१०॥

    Raag, bhay aur krodh se mukt, mujhmein mann lagane wale aur meri sharan mein aaye bahut se log gyan-roopi tap se pavitra hokar mere bhaav ko praapt ho chuke hain.

11. 4.11

    ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
    मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥४.११॥

    Jo mujhe jis bhaav se bhajte hain, main bhi unhe usi bhaav se apnata hoon. He Parth! Sabhi insaan har tarah se mere hi maarg ka anusaran karte hain.

12. 4.12

    काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
    क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥४.१२॥

    Is duniya mein karmon ka phal chahne wale log devtaon ki pooja karte hain, kyonki manushya lok mein karm se milne wali safalta jaldi mil jaati hai.

13. 4.13

    चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
    तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥४.१३॥

    Gun aur karm ke aadhaar par chaaron varnon ki rachna maine ki hai. Uska karta hote hue bhi mujhe akarta aur avinashi jaano.

14. 4.14

    न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
    इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥४.१४॥

    Karm mujhe nahi baandhte aur na mujhe karmon ke phal ki ichha hai. Jo mujhe is tarah jaan leta hai, woh bhi karmon se nahi bandhta.

15. 4.15

    एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
    कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥४.१५॥

    Ye jaankar pehle ke moksh chahne walon ne bhi karm kiye the. Isliye tum bhi purvajon dwara sada se kiye jaate rahe karm hi karo.

16. 4.16

    किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
    तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥४.१६॥

    Karm kya hai aur akarm kya hai — is vishay mein buddhimaan bhi ulajh jaate hain. Isliye main tumhe karm ka woh tattva bataoonga jise jaankar tum ashubh (bandhan) se mukt ho jaoge.

17. 4.17

    कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
    अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥४.१७॥

    Karm ko bhi samajhna chahiye, vikarm (nishiddh karm) ko bhi samajhna chahiye aur akarm ko bhi samajhna chahiye, kyonki karm ki gati badi gehri hai.

18. 4.18

    कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
    स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥४.१८॥

    Jo karm mein akarm dekhta hai aur akarm mein karm dekhta hai, wahi insaanon mein buddhimaan hai; woh yogi hai aur sab karm karne wala hai.

19. 4.19

    यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
    ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥४.१९॥

    Jiske sabhi kaam kaamna aur sankalp se rahit hain, aur jiske karm gyan-roopi agni mein jal gaye hain, use gyanijan pandit kehte hain.

20. 4.20

    त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
    कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥४.२०॥

    Jo karmphal ki aasakti chhodkar sada tript hai aur kisi sahare par nirbhar nahi, woh karm mein poori tarah laga rehkar bhi asal mein kuch nahi karta (bandhta nahi).

21. 4.21

    निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
    शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥४.२१॥

    Jisne aasha chhod di hai, jiska mann aur shareer vash mein hai aur jisne sab sangrah tyag diya hai, woh sirf shareer-nirvaah ke karm karte hue paap ka bhaagi nahi hota.

22. 4.22

    यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
    समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥४.२२॥

    Jo apne aap milne wale laabh se santusht hai, dwandwon se upar hai, irshya se rahit hai aur safalta-asafalta mein ek-sa rehta hai, woh karm karke bhi nahi bandhta.

23. 4.23

    गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
    यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥४.२३॥

    Jiski aasakti mit gayi hai, jo mukt hai, jiska mann gyan mein sthit hai aur jo yagya ke liye karm karta hai, uske saare karm poori tarah vileen ho jaate hain.

24. 4.24

    ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
    ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥४.२४॥

    Arpan Brahm hai, havi (aahuti ki samagri) Brahm hai, Brahm-roopi agni mein Brahm-roopi karta dwara aahuti di jaati hai. Jo har karm mein Brahm ko dekhta hai, woh Brahm ko hi paata hai.

25. 4.25

    दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
    ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥४.२५॥

    Kuch yogi devtaon ke poojan-roopi yagya karte hain, aur kuch Brahm-roopi agni mein yagya ke dwara hi (khud ko) arpit karte hain.

26. 4.26

    श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
    शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥४.२६॥

    Kuch log kaan jaisi indriyon ko sanyam-roopi agni mein hom karte hain, aur kuch shabd jaise vishayon ko indriya-roopi agni mein (maryada se bhogte hue) hom karte hain.

27. 4.27

    सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
    आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥४.२७॥

    Kuch log indriyon aur praanon ki saari kriyaon ko gyan se prakashit aatma-sanyam-yog ki agni mein hom karte hain.

28. 4.28

    द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
    स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥४.२८॥

    Kuch log dhan ke daan se yagya karte hain, kuch tap se, kuch yog se, aur kathor vrat wale kuch sadhak swadhyay aur gyan se yagya karte hain.

29. 4.29

    अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
    प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥४.२९॥

    Kuch log praan (andar jaane wali saans) ko apaan (baahar jaane wali saans) mein aur apaan ko praan mein hom karte hain, aur kuch pranayam mein lage log dono ki gati rok dete hain.

30. 4.30

    अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
    सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥४.३०॥

    Kuch log bhojan ko niyamit karke praanon ko praanon mein hom karte hain. Ye sabhi yagya ko jaanne wale hain aur yagya se inke paap nasht ho jaate hain.

31. 4.31

    यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
    नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥४.३१॥

    He Kurushreshth! Yagya se bache amrit (prasad) ko grahan karne wale sanatan Brahm ko paate hain. Jo yagya nahi karta, uske liye ye lok bhi sukhad nahi, phir parlok ki to baat hi kya.

32. 4.32

    एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
    कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥४.३२॥

    Is tarah Ved mein kai tarah ke yagyon ka varnan hai. In sabko karm se utpann jaano; ye jaankar tum mukt ho jaoge.

33. 4.33

    श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
    सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥४.३३॥

    He Parantap! Dhan-samagri se hone wale yagya se gyan-yagya shreshth hai. He Parth! Saare karm ant mein gyan mein hi poore hote hain.

34. 4.34

    तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
    उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥४.३४॥

    Us gyan ko tattva jaanne wale gyaniyon ke paas jaakar samjho — unhe pranaam karke, seva karke aur vinamrata se prashn poochhkar. Woh tumhe gyan ka updesh denge.

35. 4.35

    यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
    येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥४.३५॥

    He Pandav! Use jaankar tum phir is tarah moh mein nahi padoge, aur us gyan se sabhi praniyon ko apne andar aur phir mujhmein dekhoge.

36. 4.36

    अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
    सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥४.३६॥

    Agar tum sab paapiyon se bhi badhkar paap karne wale ho, tab bhi gyan-roopi naav se saare paapon ke saagar ko paar kar jaoge.

37. 4.37

    यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
    ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥४.३७॥

    He Arjun! Jaise jalti hui aag lakdiyon ko raakh kar deti hai, waise hi gyan-roopi agni saare karmon (ke bandhan) ko raakh kar deti hai.

38. 4.38

    न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
    तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥४.३८॥

    Is duniya mein gyan ke samaan pavitra karne wala kuch bhi nahi hai. Yog mein siddh hua vyakti samay aane par use apne andar khud pa leta hai.

39. 4.39

    श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
    ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥४.३९॥

    Shraddhavan, usmein laga rehne wala aur indriyon ko vash mein rakhne wala vyakti gyan paata hai, aur gyan paakar jaldi hi param shanti praapt karta hai.

40. 4.40

    अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
    नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥४.४०॥

    Jo agyani hai, jismein shraddha nahi aur jo sanshay se bhara hai, uska patan hota hai. Sanshay karne wale ke liye na ye lok hai, na parlok, na sukh.

41. 4.41

    योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
    आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥४.४१॥

    He Dhananjay! Jisne yog ke dwara karmon ko (Bhagwan ko) arpit kar diya hai, jiske sanshay gyan se kat gaye hain aur jo aatma mein sthit hai, use karm nahi baandhte.

42. 4.42

    तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
    छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥४.४२॥

    Isliye he Bharat! Agyan se paida hue aur dil mein baithe is sanshay ko gyan-roopi talwar se kaatkar yog mein sthit ho jao aur (yuddh ke liye) khade ho jao.