Adhyay 7 · 30 shlok

Gyan Vigyan Yog ज्ञानविज्ञानयोग

Bhagwan apni apara (jad) aur para (chetan) prakriti ka varnan karte hain. Sab kuch unhi mein piroya hai, jaise dhaage mein moti. Chaar tarah ke bhakt unhe bhajte hain, jinmein gyani bhakt unhe sabse priya hai.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 7.1

   श्री भगवानुवाच

   मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
   असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥७.१॥

   Shri Bhagwan bole — he Parth! Mujhmein mann lagakar, meri sharan lekar yog ka abhyas karte hue tum mujhe bina sanshay ke poori tarah kaise jaanoge, woh suno.

2. 7.2

   ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
   यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥७.२॥

   Main tumhe ye gyan anubhav (vigyan) sahit poora bataoonga, jise jaankar is duniya mein aur kuch jaanne yogya baaki nahi rehta.

3. 7.3

   मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
   यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥७.३॥

   Hazaron insaanon mein koi ek siddhi ke liye prayatn karta hai, aur prayatn karne wale siddhon mein bhi koi ek hi mujhe tattva se jaanta hai.

4. 7.4

   भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
   अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥७.४॥

   Prithvi, jal, agni, vayu, aakash, mann, buddhi aur ahankaar — ye meri aath hisson mein bati hui prakriti hai.

5. 7.5

   अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
   जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥७.५॥

   He Mahabahu! Ye meri apara (nichli, jad) prakriti hai. Isse alag meri para (oonchi, chetan) prakriti ko jaano, jo jeev-roop hai aur jisse ye jagat dhaaran kiya jaata hai.

6. 7.6

   एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
   अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥७.६॥

   Samajh lo ki sabhi prani inhi dono prakritiyon se utpann hote hain. Main poore jagat ki utpatti aur pralay ka kaaran hoon.

7. 7.7

   मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
   मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥७.७॥

   He Dhananjay! Mujhse pare kuch bhi nahi hai. Ye saara jagat mujhmein waise hi piroya hua hai jaise dhaage mein moti.

8. 7.8

   रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
   प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥७.८॥

   He Kaunteya! Main jal mein ras hoon, Chandrama aur Surya mein prakash hoon, sab Vedon mein Omkar hoon, aakash mein shabd hoon aur insaanon mein purusharth hoon.

9. 7.9

   पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
   जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥७.९॥

   Main prithvi mein pavitra sugandh hoon, agni mein tej hoon, sab praniyon mein jeevan hoon aur tapasviyon mein tap hoon.

10. 7.10

    बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
    बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥७.१०॥

    He Parth! Mujhe sab praniyon ka sanatan beej jaano. Main buddhimaanon ki buddhi aur tejasviyon ka tej hoon.

11. 7.11

    बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
    धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥७.११॥

    He Bharatshreshth! Main balwanon ka kaamna aur aasakti se rahit bal hoon, aur praniyon mein dharm ke anukool kaamna hoon.

12. 7.12

    ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
    मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥७.१२॥

    Jo bhi saatvik, rajas aur tamas bhaav hain, unhe mujhse hi utpann jaano; par main unmein nahi hoon, woh mujhmein hain.

13. 7.13

    त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
    मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥७.१३॥

    Teeno gunon se bane in bhaavon se mohit ye saara jagat inse pare mujh avinashi ko nahi jaanta.

14. 7.14

    दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
    मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥७.१४॥

    Meri ye gunon wali daivi maya bahut mushkil se paar ki jaati hai. Par jo meri hi sharan lete hain, woh is maya ko paar kar jaate hain.

15. 7.15

    न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
    माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥७.१५॥

    Bure karm karne wale, moodh, neech insaan, jinka gyan maya ne har liya hai aur jo aasuri swabhaav wale hain, meri sharan nahi lete.

16. 7.16

    चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
    आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥७.१६॥

    He Bharatshreshth Arjun! Chaar tarah ke punyatma log mujhe bhajte hain — dukhi (aart), jaanne ki ichha wale (jigyasu), kuch paane ki ichha wale (artharthi) aur gyani.

17. 7.17

    तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
    प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥७.१७॥

    Unmein sada mujhmein laga rehne wala, ek mujhmein hi bhakti rakhne wala gyani shreshth hai. Main gyani ko bahut priya hoon aur woh mujhe bahut priya hai.

18. 7.18

    उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
    आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥७.१८॥

    Ye sabhi udaar (bhale) hain, par gyani to mera hi swaroop hai — aisa mera mat hai, kyonki woh mujhmein mann lagakar mujh sarvottam gati mein hi sthit hai.

19. 7.19

    बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
    वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥७.१९॥

    Bahut janmon ke ant mein gyani "sab kuch Vasudev hi hai" — aisa jaankar meri sharan aata hai. Aisa mahatma bahut durlabh hai.

20. 7.20

    कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
    तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥७.२०॥

    Alag-alag kaamnaon se jinka gyan har liya gaya hai, woh apne swabhaav se bandhkar, alag-alag niyam apnakar doosre devtaon ki sharan lete hain.

21. 7.21

    यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
    तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥७.२१॥

    Jo bhakt jis-jis dev-roop ki shraddha se pooja karna chahta hai, main usi-usi roop mein uski shraddha ko adig kar deta hoon.

22. 7.22

    स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
    लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान् ॥७.२२॥

    Woh us shraddha se yukt hokar us devta ki aaradhana karta hai aur usse apni kaamnayein paata hai, jo asal mein mere dwara hi di gayi hoti hain.

23. 7.23

    अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
    देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥७.२३॥

    Par un kam samajh walon ka woh phal nashwar hota hai. Devtaon ko poojne wale devtaon ko paate hain, aur mere bhakt mujhe hi paate hain.

24. 7.24

    अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
    परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥७.२४॥

    Nasamajh log mere avinashi aur sarvottam param bhaav ko na jaankar mujh avyakt ko sirf vyakti-roop mein aaya hua maante hain.

25. 7.25

    नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
    मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥७.२५॥

    Apni yogmaya se dhaka hone ke kaaran main sabke saamne prakat nahi hota. Ye mohit sansaar mujh ajanme aur avinashi ko nahi jaanta.

26. 7.26

    वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
    भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥७.२६॥

    He Arjun! Main beete hue, vartamaan aur aane wale sab praniyon ko jaanta hoon, par mujhe koi nahi jaanta.

27. 7.27

    इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
    सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥७.२७॥

    He Bharat! Ichha aur dwesh se utpann sukh-dukh jaise dwandwon ke moh se sabhi prani janm ke samay se hi mohit rehte hain.

28. 7.28

    येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
    ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥७.२८॥

    Par punya karm karne wale jin logon ke paap nasht ho gaye hain, woh dwandwon ke moh se mukt hokar dridh sankalp ke saath mujhe bhajte hain.

29. 7.29

    जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
    ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥७.२९॥

    Jo budhape aur mrityu se chhootne ke liye meri sharan lekar prayatn karte hain, woh us Brahm ko, poore adhyatma ko aur saare karm ko jaan lete hain.

30. 7.30

    साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
    प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥७.३०॥

    Jo mujhe adhibhoot, adhidaiv aur adhiyagya sahit jaante hain, woh mujhmein lage mann wale log mrityu ke samay bhi mujhe jaante hain.