Adhyay 14 · 27 shlok

Guntray Vibhag Yog गुणत्रयविभागयोग

Sattva, raj aur tam — ye teen gun insaan ko baandhte hain. Unke lakshan, unka phal, aur gunon se upar uthe hue vyakti (gunatit) ki pehchaan.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 14.1

   श्री भगवानुवाच

   परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
   यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥१४.१॥

   Shri Bhagwan bole — sab gyanon mein uttam woh param gyan main phir se kahoonga, jise jaankar sab muni is sansaar se param siddhi ko praapt hue.

2. 14.2

   इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
   सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥१४.२॥

   Is gyan ka sahara lekar jo mere swaroop ko praapt ho gaye hain, woh na srishti ke samay janm lete hain aur na pralay ke samay vyakul hote hain.

3. 14.3

   मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
   संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥१४.३॥

   He Bharat! Mahat-Brahm (mool prakriti) meri yoni (garbh-sthaan) hai, usmein main (chetna-roopi) beej rakhta hoon. Usse sab praniyon ki utpatti hoti hai.

4. 14.4

   सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
   तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥१४.४॥

   He Kaunteya! Sab yoniyon mein jo bhi shareer utpann hote hain, un sabki mata Mahat-Brahm (prakriti) hai aur main beej dene wala pita hoon.

5. 14.5

   सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
   निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥१४.५॥

   He Mahabahu! Sattva, raj aur tam — prakriti se utpann ye teen gun avinashi jeevatma ko shareer mein baandhte hain.

6. 14.6

   तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
   सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥१४.६॥

   He nishpaap! Inmein sattvagun nirmal hone ke kaaran prakash dene wala aur vikaar-rahit hai; woh sukh ki aasakti aur gyan ki aasakti se baandhta hai.

7. 14.7

   रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
   तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥१४.७॥

   He Kaunteya! Rajogun ko raag (lagaav) se bhara, trishna aur aasakti se utpann jaano. Woh jeevatma ko karmon ki aasakti se baandhta hai.

8. 14.8

   तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
   प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥१४.८॥

   He Bharat! Tamogun ko agyan se utpann aur sab dehdhariyon ko mohit karne wala jaano. Woh laaparwahi, aalas aur neend se baandhta hai.

9. 14.9

   सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
   ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥१४.९॥

   He Bharat! Sattvagun sukh mein lagata hai, rajogun karm mein lagata hai, aur tamogun gyan ko dhakkar laaparwahi mein lagata hai.

10. 14.10

    रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
    रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥१४.१०॥

    He Bharat! Raj aur tam ko dabakar sattva badhta hai, sattva aur tam ko dabakar raj, aur sattva aur raj ko dabakar tam badhta hai.

11. 14.11

    सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
    ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥१४.११॥

    Jab is shareer ke sab dwaaron (indriyon) mein gyan ka prakash utpann hota hai, tab jaanna chahiye ki sattvagun badha hua hai.

12. 14.12

    लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
    रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥१४.१२॥

    He Bharatshreshth! Rajogun badhne par lobh, kaamon mein lage rehna, naye-naye kaam shuru karna, bechaini aur lalsa utpann hote hain.

13. 14.13

    अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
    तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥१४.१३॥

    He Kurunandan! Tamogun badhne par andhkaar (vivek ki kami), kaam mein aruchi, laaparwahi aur moh utpann hote hain.

14. 14.14

    यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
    तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥१४.१४॥

    Jab sattvagun badha hua ho aur tab dehdhari ki mrityu ho, to woh uttam gyaniyon ke nirmal lokon ko praapt hota hai.

15. 14.15

    रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
    तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥१४.१५॥

    Rajogun mein mrityu hone par woh karmon mein aasakt logon mein janm leta hai, aur tamogun mein mrityu hone par moodh yoniyon mein janm leta hai.

16. 14.16

    कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
    रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥१४.१६॥

    Achhe karm ka phal saatvik aur nirmal kaha gaya hai, rajogun ka phal dukh hai, aur tamogun ka phal agyan hai.

17. 14.17

    सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
    प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥१४.१७॥

    Sattva se gyan utpann hota hai, raj se lobh, aur tam se laaparwahi, moh aur agyan utpann hote hain.

18. 14.18

    ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
    जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥१४.१८॥

    Sattvagun mein sthit log upar (uchch lokon mein) jaate hain, rajogun wale beech mein (manushya-lok mein) rehte hain, aur neech gun tamogun mein sthit log neeche jaate hain.

19. 14.19

    नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
    गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥१४.१९॥

    Jab dekhne wala (sakshi) gunon ke alawa kisi ko karta nahi dekhta aur gunon se pare Parmatma ko jaanta hai, tab woh mere swaroop ko praapt hota hai.

20. 14.20

    गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
    जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥१४.२०॥

    Shareer ki utpatti ke kaaran in teeno gunon ko paar karke dehdhari janm, mrityu, budhape aur dukhon se mukt hokar amarta paata hai.

21. 14.21

    अर्जुन उवाच

    कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
    किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥१४.२१॥

    Arjun bole — he Prabhu! In teeno gunon se pare hue vyakti ke kya lakshan hote hain? Uska aacharan kaisa hota hai? Aur woh in teeno gunon ko kaise paar karta hai?

22. 14.22

    श्री भगवानुवाच

    प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
    न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥१४.२२॥

    Shri Bhagwan bole — he Pandav! Prakash (sattva), karm mein pravritti (raj) aur moh (tam) — jab ye aate hain to woh inse dwesh nahi karta, aur jab ye chale jaate hain to inki ichha nahi karta.

23. 14.23

    उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
    गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥१४.२३॥

    Jo udaseen (tatasth) ki tarah sthit rehta hai, gunon se vichlit nahi hota, aur "gun hi gunon mein bart rahe hain" ye samajhkar sthir rehta hai aur dagmagata nahi —

24. 14.24

    समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
    तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥१४.२४॥

    jo sukh-dukh mein samaan hai, apne swaroop mein sthit hai, mitti, patthar aur sone ko samaan dekhta hai, priya-apriya ko samaan maanta hai, dheer hai, aur apni ninda aur prashansa ko samaan samajhta hai —

25. 14.25

    मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
    सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥१४.२५॥

    jo maan aur apmaan mein samaan hai, mitra aur shatru ke paksh mein samaan hai, aur jisne sab (swarth bhare) kaamon ki shuruaat chhod di hai — woh gunatit kehlata hai.

26. 14.26

    मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
    स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१४.२६॥

    Jo atal bhakti-yog se meri seva karta hai, woh in teeno gunon ko paar karke Brahm ko praapt hone ke yogya ho jaata hai.

27. 14.27

    ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च ।
    शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥१४.२७॥

    Kyonki us avinashi Brahm ka, amrit ka, sanatan dharm ka aur param aanand ka aadhaar main hi hoon.