Adhyay 15 · 20 shlok

Purushottam Yog पुरुषोत्तमयोग

Sansaar ulte peepal ke ped jaisa hai, jise vairagya ki kulhadi se kaatna hai. Jeev Bhagwan ka hi ansh hai, aur Bhagwan kshar aur akshar dono se pare Purushottam hain.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 15.1

   श्री भगवानुवाच

   ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
   छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१५.१॥

   Shri Bhagwan bole — sansaar ek aise avinashi peepal ke ped jaisa kaha gaya hai jiski jad upar (Parmatma mein) aur shakhayein neeche hain; Ved uske patte hain. Jo ise jaanta hai, wahi Ved ko jaanne wala hai.

2. 15.2

   अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
   अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥१५.२॥

   Us ped ki shakhayein neeche aur upar phaili hui hain, jo gunon se badhti hain aur vishay uski konplein hain. Manushya-lok mein karmon se baandhne wali uski jadein neeche bhi phaili hui hain.

3. 15.3

   न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा ।
   अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥१५.३॥

   Is sansaar mein is ped ka roop waisa dikhai nahi deta — na iska ant, na aadi, na iski sthiti. Is gehri jadon wale peepal ko vairagya ki mazboot kulhadi se kaatkar —

4. 15.4

   ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
   तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥१५.४॥

   phir us pad (Parmatma) ko khojna chahiye jahan jaakar log phir nahi lautte, ye sochkar ki "main usi aadi purush ki sharan mein hoon, jisse ye puratan sansaar-pravah phaila hai".

5. 15.5

   निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
   द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥१५.५॥

   Jinka maan aur moh mit gaya hai, jinhone aasakti ka dosh jeet liya hai, jo sada adhyatma mein lage rehte hain, jinki kaamnayein shaant ho gayi hain aur jo sukh-dukh naam ke dwandwon se mukt hain — woh gyani us avinashi pad ko paate hain.

6. 15.6

   न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
   यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥१५.६॥

   Us pad ko na Surya prakashit karta hai, na Chandrama, na agni. Jahan jaakar log lautte nahi, wahi mera param dhaam hai.

7. 15.7

   ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
   मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥१५.७॥

   Is jeev-lok mein sanatan jeevatma mera hi ansh hai. Wahi prakriti mein sthit mann aur paanch indriyon ko apni taraf kheenchta hai.

8. 15.8

   शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
   गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥१५.८॥

   Jaise hawa phoolon se gandh le jaati hai, waise hi shareer ka swami jeevatma jab ek shareer chhodkar doosra shareer paata hai, tab inhe (mann aur indriyon ko) saath lekar jaata hai.

9. 15.9

   श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
   अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥१५.९॥

   Ye jeevatma kaan, aankh, twacha, jeebh, naak aur mann ka sahara lekar vishayon ka bhog karta hai.

10. 15.10

    उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
    विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥१५.१०॥

    Shareer chhodkar jaate hue, shareer mein rehte hue ya gunon se yukt hokar vishay bhogte hue bhi — moodh log ise nahi dekhte, sirf gyan ki aankhon wale hi dekhte hain.

11. 15.11

    यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
    यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥१५.११॥

    Prayatn karne wale yogi ise apne andar sthit dekhte hain, par jinka mann shuddh nahi hai, woh vivekheen log prayatn karke bhi ise nahi dekhte.

12. 15.12

    यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
    यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥१५.१२॥

    Surya mein jo tej poore jagat ko prakashit karta hai, aur jo tej Chandrama aur agni mein hai, us tej ko mera hi jaano.

13. 15.13

    गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
    पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥१५.१३॥

    Main hi prithvi mein pravesh karke apni shakti se sab praniyon ko dhaaran karta hoon, aur ras se bhara Chandrama bankar sab vanaspatiyon ka poshan karta hoon.

14. 15.14

    अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
    प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥१५.१४॥

    Main hi praniyon ke shareer mein Vaishvanar (pachan ki agni) bankar, praan aur apaan se yukt hokar chaar tarah ke ann ko pachata hoon.

15. 15.15

    सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
    वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥१५.१५॥

    Main hi sabke hriday mein sthit hoon; mujhse hi smriti, gyan aur (sanshay ka) nivaran hota hai. Sab Vedon ke dwara main hi jaanne yogya hoon; Vedant ka karta aur Vedon ko jaanne wala bhi main hi hoon.

16. 15.16

    द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
    क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१५.१६॥

    Is sansaar mein do purush hain — kshar (nashwar) aur akshar (avinashi). Sab prani kshar hain, aur jo adig (kootasth) hai, woh akshar kehlata hai.

17. 15.17

    उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
    यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥१५.१७॥

    Par uttam purush in dono se alag hai, jise Parmatma kaha jaata hai; woh avinashi Ishwar teeno lokon mein pravesh karke sabka paalan karta hai.

18. 15.18

    यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
    अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥१५.१८॥

    Kyonki main kshar se pare hoon aur akshar se bhi uttam hoon, isliye lok aur Ved mein main "Purushottam" ke naam se prasiddh hoon.

19. 15.19

    यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
    स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥१५.१९॥

    He Bharat! Jo moh-rahit vyakti mujhe is tarah Purushottam jaanta hai, woh sab kuch jaanne wala hai aur poore bhaav se mujhe hi bhajta hai.

20. 15.20

    इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
    एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥१५.२०॥

    He nishpaap Bharat! Is tarah maine ye sabse gupt shastra bataya. Ise jaankar insaan gyani aur kritarth (jiska jeevan safal ho gaya) ho jaata hai.