Adhyay 16 · 24 shlok
Daivasur Sampad Vibhag Yog दैवासुरसम्पद्विभागयोग
Daivi gun (nirbhayta, satya, daya, kshama) mukti ki taraf le jaate hain aur aasuri gun (dambh, krodh, ahankaar) bandhan ki taraf. Kaam, krodh aur lobh narak ke teen dwaar hain.
Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.
-
16.1
श्री भगवानुवाच
अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१६.१॥Shri Bhagwan bole — nirbhayta, mann ki shuddhata, gyan aur yog mein dridh sthiti, daan, indriyon ka sanyam, yagya, shastron ka adhyayan, tap aur saralta —
-
16.2
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥१६.२॥ahinsa, satya, krodh na karna, tyag, shanti, kisi ki chugli na karna, praniyon par daya, laalach na hona, komalta, (bure kaam mein) lajja aur chanchalta ka na hona —
-
16.3
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥१६.३॥tej, kshama, dhairya, pavitrata, kisi se droh na karna aur apne ko bada na maanna — he Bharat, ye daivi sampada (divya gunon) ke saath janme vyakti ke lakshan hain.
-
16.4
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥१६.४॥He Parth! Dikhawa, ghamand, abhimaan, krodh, kathor vaani aur agyan — ye aasuri sampada ke saath janme vyakti ke lakshan hain.
-
16.5
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥१६.५॥Daivi sampada mukti dene wali aur aasuri sampada bandhan mein daalne wali maani gayi hai. He Pandav! Chinta mat karo, tum daivi sampada ke saath janme ho.
-
16.6
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे श्रृणु ॥१६.६॥He Parth! Is sansaar mein do tarah ke prani hote hain — daivi aur aasuri. Daivi swabhaav vistaar se bata diya, ab aasuri swabhaav ke baare mein mujhse suno.
-
16.7
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥१६.७॥Aasuri swabhaav wale log ye nahi jaante ki kya karna chahiye aur kya nahi. Unmein na pavitrata hoti hai, na achha aacharan, na satya.
-
16.8
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥१६.८॥Woh kehte hain ki ye jagat asatya hai, bina kisi aadhaar aur bina Ishwar ke hai, sirf stri-purush ke sanyog se utpann hua hai, aur iska kaaran sirf kaam-vasna hi hai.
-
16.9
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥१६.९॥Is drishti ko pakadkar, jinka swabhaav nasht ho gaya hai, aise kam buddhi wale, kroor karm karne wale log jagat ke ahit aur vinaash ke liye utpann hote hain.
-
16.10
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥१६.१०॥Kabhi poori na hone wali kaamnaon ka sahara lekar, dikhawe, maan aur ghamand se bhare hue, moh se galat vichaaron ko pakadkar woh ashuddh sankalpon ke saath kaam karte hain.
-
16.11
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥१६.११॥Mrityu tak chalne wali anginat chintaon mein doobe, vishay-bhog ko hi sabse bada lakshya maanne wale, woh ye nishchit maan lete hain ki "bas yahi sab kuch hai".
-
16.12
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥१६.१२॥Aasha ki saikdon rassiyon se bandhe, kaam aur krodh ke adheen hokar, woh bhogon ke liye anyay se dhan ikattha karne ki koshish karte hain.
-
16.13
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥१६.१३॥(Woh sochte hain —) "Aaj maine ye pa liya, ab ye ichha poori karoonga. Ye dhan mere paas hai, aur aage ye bhi mera ho jayega."
-
16.14
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥१६.१४॥"Us shatru ko maine maar diya, auron ko bhi maaroonga. Main hi Ishwar hoon, main hi bhogne wala hoon, main safal, balwan aur sukhi hoon."
-
16.15
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१६.१५॥"Main dhanwaan hoon, oonche kul ka hoon; mere barabar kaun hai? Main yagya karoonga, daan doonga, mauj karoonga" — is tarah woh agyan se mohit rehte hain.
-
16.16
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥१६.१६॥Anek tarah se bhatke hue mann wale, moh ke jaal mein phanse aur vishay-bhogon mein aasakt aise log apavitra narak mein girte hain.
-
16.17
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥१६.१७॥Apne ko hi bada maanne wale, akde hue, dhan aur maan ke ghamand mein doobe woh log dikhawe ke liye, shastra-vidhi ke bina, sirf naam ke yagya karte hain.
-
16.18
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥१६.१८॥Ahankaar, bal, ghamand, kaam aur krodh ka sahara lekar, doosron mein dosh nikalne wale woh log apne aur doosron ke shareer mein sthit mujh Parmatma se dwesh karte hain.
-
16.19
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥१६.१९॥Dwesh karne wale un kroor, neech aur ashubh insaanon ko main sansaar mein baar-baar aasuri yoniyon mein hi daalta hoon.
-
16.20
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥१६.२०॥He Kaunteya! Woh moodh log janm-janm mein aasuri yoniyon ko paate hue, mujhe na paakar usse bhi neechi gati mein chale jaate hain.
-
16.21
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥१६.२१॥Kaam, krodh aur lobh — ye teen narak ke dwaar hain jo aatma ka naash karte hain. Isliye in teeno ko chhod dena chahiye.
-
16.22
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥१६.२२॥He Kaunteya! Andhkaar ke in teen dwaaron se chhoota hua insaan apne kalyan ka aacharan karta hai aur isse param gati paata hai.
-
16.23
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥१६.२३॥Jo shastra ki vidhi ko chhodkar manmaane dhang se aacharan karta hai, use na siddhi milti hai, na sukh, na param gati.
-
16.24
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥१६.२४॥Isliye kya karna chahiye aur kya nahi, iske nirnay mein shastra hi tumhare liye pramaan hai. Shastra mein bataye karm ko jaankar tumhe is sansaar mein wahi karna chahiye.
