Adhyay 17 · 28 shlok
Shraddhatray Vibhag Yog श्रद्धात्रयविभागयोग
Teen gunon ke hisaab se shraddha, bhojan, yagya, tap aur daan bhi teen tarah ke hote hain. "Om Tat Sat" ka arth bhi yahan bataya gaya hai.
Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.
-
17.1
अर्जुन उवाच
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥१७.१॥Arjun bole — he Krishna! Jo log shastra ki vidhi ko chhodkar, par shraddha ke saath pooja karte hain, unki nishtha kaisi hai — saatvik, rajasi ya tamasi?
-
17.2
श्री भगवानुवाच
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ॥१७.२॥Shri Bhagwan bole — dehdhariyon ki swabhaav se utpann shraddha teen tarah ki hoti hai — saatvik, rajasi aur tamasi. Uske baare mein suno.
-
17.3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥१७.३॥He Bharat! Sabki shraddha unke antahkaran (swabhaav) ke anusaar hoti hai. Insaan shraddha se bana hai; jiski jaisi shraddha hai, woh waisa hi hai.
-
17.4
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥१७.४॥Saatvik log devtaon ko poojte hain, rajasi log yakshon aur rakshason ko, aur tamasi log preton aur bhooton ke samoohon ko poojte hain.
-
17.5
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥१७.५॥Jo log shastra mein na bataye gaye kathor tap karte hain, jo dikhawe aur ahankaar se bhare hain, aur kaamna, aasakti aur bal ke ghamand se yukt hain —
-
17.6
कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥१७.६॥jo vivekheen log shareer mein sthit panchbhooton ko aur shareer ke andar rehne wale mujh Parmatma ko bhi kasht dete hain — unhe aasuri nishchay wala jaano.
-
17.7
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु ॥१७.७॥Sabko apni-apni ruchi ka bhojan bhi teen tarah ka priya hota hai, aur yagya, tap aur daan bhi teen tarah ke hote hain. Unka ye bhed suno.
-
17.8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥१७.८॥Aayu, buddhi, bal, aarogya, sukh aur prasannata badhane wale, raseele, chikne, paushtik (der tak shakti dene wale) aur mann ko achhe lagne wale bhojan saatvik logon ko priya hote hain.
-
17.9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥१७.९॥Bahut kadve, khatte, namkeen, bahut garam, teekhe, rookhe aur jalan paida karne wale bhojan rajasi logon ko priya hote hain, jo dukh, shok aur rog dene wale hain.
-
17.10
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥१७.१०॥Jo bhojan bahut der pehle bana ho, jiska swaad chala gaya ho, jismein durgandh ho, jo baasi ho, jootha ho aur apavitra ho — woh tamasi logon ko priya hota hai.
-
17.11
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥१७.११॥Jo yagya shastra ki vidhi ke anusaar, phal ki ichha ke bina, "ye karna hi kartavya hai" — aisa mann mein thaankar kiya jaata hai, woh saatvik hai.
-
17.12
अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥१७.१२॥He Bharatshreshth! Par jo yagya phal ko lakshya banakar ya dikhawe ke liye kiya jaata hai, use rajasi jaano.
-
17.13
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१७.१३॥Shastra-vidhi se rahit, ann-daan ke bina, mantron ke bina, dakshina ke bina aur shraddha ke bina kiya gaya yagya tamasi kehlata hai.
-
17.14
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥१७.१४॥Devta, brahman, guru aur gyaniyon ka sammaan, pavitrata, saralta, brahmacharya aur ahinsa — ye shareer ka tap kehlata hai.
-
17.15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥१७.१५॥Jo vaani kisi ko pareshaan na kare, satya ho, priya ho aur hitkaari ho, aur shastron ka paath aur abhyas — ye vaani ka tap kehlata hai.
-
17.16
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥१७.१६॥Mann ki prasannata, saumyata, maun (mann ki shanti), mann ka sanyam aur bhaavon ki shuddhata — ye mann ka tap kehlata hai.
-
17.17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥१७.१७॥Phal ki ichha na rakhne wale, yog mein lage insaanon dwara param shraddha se kiya gaya ye teen tarah ka tap saatvik kehlata hai.
-
17.18
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥१७.१८॥Jo tap satkaar, maan aur pooja paane ke liye ya dikhawe ke liye kiya jaata hai, woh is sansaar mein rajasi kaha gaya hai; woh asthir aur kshanik hota hai.
-
17.19
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥१७.१९॥Jo tap moorkhtapoorn hath se, apne shareer ko kasht dekar, ya doosre ka naash karne ke liye kiya jaata hai, woh tamasi kaha gaya hai.
-
17.20
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥१७.२०॥"Daan dena kartavya hai" — is bhaav se, badle mein kuch na dene wale ko, sahi jagah, sahi samay aur yogya vyakti ko jo daan diya jaata hai, woh saatvik daan hai.
-
17.21
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥१७.२१॥Par jo daan badle mein upkaar paane ke liye, phal ko lakshya banakar ya mann mein kasht ke saath diya jaata hai, woh rajasi daan kaha gaya hai.
-
17.22
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥१७.२२॥Jo daan galat jagah aur galat samay par, ayogya logon ko, bina sammaan ke aur tiraskaar se diya jaata hai, woh tamasi kaha gaya hai.
-
17.23
ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥१७.२३॥"Om Tat Sat" — Brahm ke ye teen naam bataye gaye hain. Inhi se srishti ki shuruaat mein brahman, Ved aur yagya rache gaye.
-
17.24
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥१७.२४॥Isliye Ved ko maanne walon ke, shastra ki vidhi se kiye jaane wale yagya, daan aur tap ke kaarya sada "Om" ka uchcharan karke hi shuru hote hain.
-
17.25
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥१७.२५॥"Tat" (woh sab Parmatma ka hai) — ye kehkar, phal ki ichha chhodkar, moksh chahne wale log kai tarah ke yagya, tap aur daan ke kaarya karte hain.
-
17.26
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥१७.२६॥He Parth! "Sat" shabd satya-bhaav aur achhe bhaav ke liye prayog hota hai, aur prashansaniya (shubh) karm ke liye bhi "Sat" shabd ka prayog hota hai.
-
17.27
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥१७.२७॥Yagya, tap aur daan mein dridh sthiti ko bhi "Sat" kaha jaata hai, aur Parmatma ke liye kiya gaya karm bhi "Sat" hi kehlata hai.
-
17.28
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥१७.२८॥He Parth! Bina shraddha ke kiya gaya havan, diya gaya daan, tapa gaya tap aur jo kuch bhi kiya gaya karm hai, woh "asat" kehlata hai; uska na is lok mein phal hai, na parlok mein.
