Adhyay 18 · 78 shlok

Moksh Sannyas Yog मोक्षसंन्यासयोग

Sannyas aur tyag ka bhed, karm ke kaaran, aur gunon ke hisaab se gyan, karm, buddhi aur sukh ke prakar. Ant mein Bhagwan sab kuch unhe samarpit karke unki sharan aane ko kehte hain, aur Arjun ka moh door ho jaata hai.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 18.1

   अर्जुन उवाच

   संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
   त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥१८.१॥

   Arjun bole — he Mahabahu! He Hrishikesh! He Keshinishudan! Main sannyas aur tyag ka tattva alag-alag jaanna chahta hoon.

2. 18.2

   श्री भगवानुवाच

   काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
   सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥१८.२॥

   Shri Bhagwan bole — kuch gyani kaamna se kiye jaane wale karmon ke tyag ko sannyas kehte hain, aur vicharsheel log sab karmon ke phal ke tyag ko tyag kehte hain.

3. 18.3

   त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
   यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥१८.३॥

   Kuch vidwaan kehte hain ki sab karm dosh-yukt hain, isliye unhe chhod dena chahiye; aur doosre kehte hain ki yagya, daan aur tap ke karm nahi chhodne chahiye.

4. 18.4

   निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
   त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥१८.४॥

   He Bharatshreshth! Us tyag ke vishay mein mera nishchit mat suno. He Purushsingh! Tyag teen tarah ka bataya gaya hai.

5. 18.5

   यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
   यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥१८.५॥

   Yagya, daan aur tap ke karm nahi chhodne chahiye, unhe to karna hi chahiye, kyonki yagya, daan aur tap vicharsheel logon ko pavitra karne wale hain.

6. 18.6

   एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
   कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥१८.६॥

   He Parth! Par ye karm bhi aasakti aur phal ko chhodkar karne chahiye — ye mera nishchit aur uttam mat hai.

7. 18.7

   नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
   मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥१८.७॥

   Niyat (kartavya) karm ka tyag uchit nahi hai. Moh ke kaaran uska tyag tamasi tyag kaha gaya hai.

8. 18.8

   दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
   स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥१८.८॥

   Jo karm ko dukh-roop samajhkar shareer ke kasht ke darr se chhod deta hai, woh aisa rajasi tyag karke tyag ka phal nahi paata.

9. 18.9

   कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
   सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥१८.९॥

   He Arjun! Jo niyat karm "ye karna hi chahiye" samajhkar, aasakti aur phal ko chhodkar kiya jaata hai, wahi saatvik tyag maana gaya hai.

10. 18.10

    न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
    त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१८.१०॥

    Sattvagun se yukt, buddhimaan aur sanshay-rahit tyagi na apriya karm se dwesh karta hai, na priya karm mein aasakt hota hai.

11. 18.11

    न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
    यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥१८.११॥

    Dehdhari ke liye sab karmon ko poori tarah chhodna sambhav nahi hai. Isliye jo karmphal ka tyag karta hai, wahi tyagi kehlata hai.

12. 18.12

    अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
    भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥१८.१२॥

    Tyag na karne walon ko mrityu ke baad karmon ka apriya, priya aur mila-jula — teen tarah ka phal milta hai, par sannyasiyon (tyagiyon) ko kabhi nahi.

13. 18.13

    पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
    सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१८.१३॥

    He Mahabahu! Sankhya-shastra (Vedant) mein sab karmon ki siddhi ke liye ye paanch kaaran bataye gaye hain, inhe mujhse jaano.

14. 18.14

    अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
    विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥१८.१४॥

    Aadhaar (shareer), karta, alag-alag indriyan (saadhan), kai tarah ki alag-alag cheshtayein, aur paanchvaan daiv (bhagya ya ishwariya vidhaan).

15. 18.15

    शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
    न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥१८.१५॥

    Insaan shareer, vaani aur mann se jo bhi karm shuru karta hai — uchit ho ya anuchit — uske ye paanch kaaran hain.

16. 18.16

    तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
    पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥१८.१६॥

    Aisa hone par bhi jo adhoori samajh ke kaaran sirf apne aap (aatma) ko karta dekhta hai, woh durbuddhi sahi nahi dekhta.

17. 18.17

    यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
    हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥१८.१७॥

    Jismein "main karta hoon" ye bhaav nahi hai aur jiski buddhi lipt nahi hoti, woh in sab logon ko maarkar bhi asal mein na maarta hai, na bandhta hai.

18. 18.18

    ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
    करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥१८.१८॥

    Gyan, gyey (jaanne yogya) aur gyata (jaanne wala) — ye teen karm ki prerna hain; aur saadhan, karm aur karta — ye teen karm ke ang hain.

19. 18.19

    ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
    प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥१८.१९॥

    Gunon ki ganana karne wale shastra mein gyan, karm aur karta gunon ke bhed se teen-teen tarah ke bataye gaye hain. Unhe bhi theek-theek suno.

20. 18.20

    सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
    अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥१८.२०॥

    Jis gyan se insaan sab praniyon mein ek hi avinashi satta ko, bate hue mein abata dekhta hai, us gyan ko saatvik jaano.

21. 18.21

    पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
    वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥१८.२१॥

    Jo gyan sab praniyon mein alag-alag tarah ke anek bhaavon ko alag-alag jaanta hai, use rajasi gyan jaano.

22. 18.22

    यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
    अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥१८.२२॥

    Jo gyan ek hi kaam (ya shareer) ko sab kuch maankar usi mein aasakt rehta hai, bina kaaran ka, bina sachche arth ka aur tuchh hai, woh tamasi kaha gaya hai.

23. 18.23

    नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
    अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥१८.२३॥

    Jo niyat karm aasakti ke bina, raag-dwesh ke bina aur phal ki ichha na rakhne wale ke dwara kiya jaata hai, woh saatvik kehlata hai.

24. 18.24

    यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
    क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥१८.२४॥

    Par jo karm kaamna poori karne ke liye ya ahankaar ke saath, bahut mehnat se kiya jaata hai, woh rajasi kaha gaya hai.

25. 18.25

    अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
    मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥१८.२५॥

    Jo karm parinaam, haani, hinsa aur apni saamarthya ko dekhe bina sirf moh se shuru kiya jaata hai, woh tamasi kehlata hai.

26. 18.26

    मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
    सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥१८.२६॥

    Jo aasakti-rahit hai, "main-main" nahi karta, dhairya aur utsaah se yukt hai aur safalta-asafalta mein ek-sa rehta hai, woh karta saatvik kehlata hai.

27. 18.27

    रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
    हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥१८.२७॥

    Jo aasakti wala, karmphal chahne wala, lobhi, doosron ko kasht dene wala, ashuddh aur harsh-shok se bhara hai, woh karta rajasi kaha gaya hai.

28. 18.28

    अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
    विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥१८.२८॥

    Jo asanyami, sanskaarheen, akdoo, dhoort, doosron ka kaam bigaadne wala, aalsi, udaas rehne wala aur kaam ko taalne wala hai, woh karta tamasi kehlata hai.

29. 18.29

    बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु ।
    प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥१८.२९॥

    He Dhananjay! Ab gunon ke anusaar buddhi aur dhriti (dhairya) ke bhi teen-teen bhed poori tarah aur alag-alag suno.

30. 18.30

    प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
    बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥१८.३०॥

    He Parth! Jo buddhi pravritti aur nivritti, kartavya aur akartavya, bhay aur abhay, bandhan aur moksh ko theek-theek jaanti hai, woh saatviki hai.

31. 18.31

    यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
    अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥१८.३१॥

    He Parth! Jis buddhi se insaan dharm aur adharm, kartavya aur akartavya ko theek se nahi samajh paata, woh rajasi hai.

32. 18.32

    अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
    सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥१८.३२॥

    He Parth! Andhkaar se dhaki jo buddhi adharm ko dharm maanti hai aur sab baaton ko ulta samajhti hai, woh tamasi hai.

33. 18.33

    धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
    योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥१८.३३॥

    He Parth! Yog se utpann jis atal dhriti se insaan mann, praan aur indriyon ki kriyaon ko vash mein rakhta hai, woh dhriti saatviki hai.

34. 18.34

    यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
    प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥१८.३४॥

    He Parth Arjun! Par jis dhriti se phal chahne wala insaan aasakti ke saath dharm, arth aur kaam ko pakde rehta hai, woh dhriti rajasi hai.

35. 18.35

    यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
    न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥१८.३५॥

    He Parth! Jis dhriti se durbuddhi insaan neend, bhay, shok, udaasi aur ghamand ko nahi chhodta, woh dhriti tamasi hai.

36. 18.36

    सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ ।
    अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥१८.३६॥

    He Bharatshreshth! Ab teen tarah ka sukh bhi mujhse suno — jismein insaan abhyas se ramta hai aur dukhon ka ant paata hai.

37. 18.37

    यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
    तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥१८.३७॥

    Jo shuru mein zehar jaisa lagta hai par ant mein amrit ke samaan hota hai, apni buddhi ki prasannata (nirmalta) se utpann woh sukh saatvik kaha gaya hai.

38. 18.38

    विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
    परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥१८.३८॥

    Jo vishayon aur indriyon ke mel se hota hai, shuru mein amrit jaisa lagta hai par ant mein zehar jaisa hota hai, woh sukh rajasi maana gaya hai.

39. 18.39

    यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
    निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥१८.३९॥

    Jo sukh shuru mein aur baad mein bhi apne ko mohit karne wala hai, aur neend, aalas aur laaparwahi se utpann hota hai, woh tamasi kaha gaya hai.

40. 18.40

    न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
    सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥१८.४०॥

    Prithvi par, swarg mein ya devtaon mein bhi aisa koi prani nahi hai jo prakriti se utpann in teen gunon se mukt ho.

41. 18.41

    ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
    कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥१८.४१॥

    He Parantap! Brahmanon, kshatriyon, vaishyon aur shoodron ke karm unke swabhaav se utpann gunon ke anusaar baante gaye hain.

42. 18.42

    शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
    ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥१८.४२॥

    Mann ka sanyam, indriyon ka sanyam, tap, pavitrata, kshama, saralta, gyan, anubhav aur Ishwar mein aastha — ye brahman ke swabhavik karm hain.

43. 18.43

    शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
    दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥१८.४३॥

    Veerta, tej, dhairya, kushalta, yuddh se na bhaagna, daan dena aur shaasan karne ki kshamata — ye kshatriya ke swabhavik karm hain.

44. 18.44

    कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
    परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥१८.४४॥

    Kheti, gau-paalan aur vyapar vaishya ke swabhavik karm hain, aur seva karna shoodra ka swabhavik karm hai.

45. 18.45

    स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
    स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥१८.४५॥

    Apne-apne swabhavik karm mein laga insaan siddhi paata hai. Apne karm mein laga vyakti siddhi kaise paata hai, woh suno.

46. 18.46

    यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
    स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥१८.४६॥

    Jisse sab praniyon ki utpatti hui hai aur jisse ye sab vyapt hai, us Parmatma ki apne karm se pooja karke insaan siddhi paata hai.

47. 18.47

    श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
    स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥१८.४७॥

    Doosre ka dharm achhi tarah nibhane se apna dharm kamiyon ke saath nibhana bhi shreshth hai. Swabhaav se nishchit karm karta hua insaan paap nahi paata.

48. 18.48

    सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
    सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥१८.४८॥

    He Kaunteya! Apna sahaj (swabhavik) karm dosh-yukt ho, tab bhi use nahi chhodna chahiye, kyonki jaise dhuen se agni, waise hi sab karm kisi na kisi dosh se dhake rehte hain.

49. 18.49

    असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
    नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥१८.४९॥

    Jiski buddhi har jagah aasakti-rahit hai, jisne mann ko jeet liya hai aur jiski lalsa mit gayi hai, woh sannyas se naishkarmya (karm-bandhan se mukti) ki param siddhi paata hai.

50. 18.50

    सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
    समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥१८.५०॥

    He Kaunteya! Siddhi paaya hua insaan gyan ki param nishtha — Brahm — ko kaise paata hai, ye mujhse sankshep mein jaano.

51. 18.51

    बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
    शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥१८.५१॥

    Shuddh buddhi se yukt hokar, dhairya se mann ko vash mein karke, shabd jaise vishayon ko chhodkar aur raag-dwesh ko door karke —

52. 18.52

    विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
    ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥१८.५२॥

    ekaant mein rehne wala, thoda khane wala, vaani, shareer aur mann ko vash mein rakhne wala, sada dhyan-yog mein laga rehne wala aur vairagya ka sahara lene wala —

53. 18.53

    अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
    विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥१८.५३॥

    ahankaar, bal, ghamand, kaam, krodh aur sangrah ko chhodkar, mamta-rahit aur shaant hokar — woh Brahm se ek hone ke yogya ho jaata hai.

54. 18.54

    ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
    समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥१८.५४॥

    Brahm mein sthit, prasann mann wala vyakti na shok karta hai, na kuch chahta hai. Sab praniyon mein samaan bhaav rakhte hue woh meri param bhakti paata hai.

55. 18.55

    भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
    ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥१८.५५॥

    Bhakti se woh mujhe tattva se jaan leta hai ki main kaun hoon aur kitna hoon; aur mujhe tattva se jaankar woh turant mujhmein pravesh kar jaata hai.

56. 18.56

    सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
    मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥१८.५६॥

    Meri sharan lene wala sada sab karm karta hua bhi meri kripa se sanatan, avinashi pad ko pa leta hai.

57. 18.57

    चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
    बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥१८.५७॥

    Mann se sab karm mujhe arpit karke, mujhe hi param lakshya maankar, buddhi-yog ka sahara lekar sada mujhmein mann lagaye raho.

58. 18.58

    मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
    अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥१८.५८॥

    Mujhmein mann lagane se tum meri kripa se sab mushkilon ko paar kar jaoge. Par agar ahankaar ke kaaran meri baat nahi sunoge, to nasht ho jaoge.

59. 18.59

    यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
    मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥१८.५९॥

    Ahankaar ka sahara lekar tum jo soch rahe ho ki "main yuddh nahi karoonga", tumhara ye nishchay jhootha hai; tumhara swabhaav tumhe yuddh mein laga dega.

60. 18.60

    स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
    कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥१८.६०॥

    He Kaunteya! Moh ke kaaran jo kaam tum nahi karna chahte, apne swabhaav se utpann karm se bandhe hone ke kaaran woh tum vivash hokar bhi karoge.

61. 18.61

    ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
    भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥१८.६१॥

    He Arjun! Ishwar sab praniyon ke hriday mein sthit hai, aur apni maya se sab praniyon ko aise ghuma raha hai jaise woh kisi yantra par chadhe hon.

62. 18.62

    तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
    तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥१८.६२॥

    He Bharat! Poore bhaav se usi ki sharan mein jao. Uski kripa se tum param shanti aur sanatan dhaam paoge.

63. 18.63

    इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
    विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥१८.६३॥

    Is tarah maine tumhe gupt se bhi zyada gupt gyan bataya. Is par poori tarah vichaar karke jaisa chaho, waisa karo.

64. 18.64

    सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः ।
    इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥१८.६४॥

    Sabse gupt, mera param vachan phir se suno. Tum mujhe bahut priya ho, isliye main tumhare hit ki baat kahoonga.

65. 18.65

    मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
    मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥१८.६५॥

    Mujhmein mann lagao, mere bhakt bano, meri pooja karo, mujhe namaskar karo. Tum mujhe hi praapt hoge — ye main tumse sachchi pratigya karta hoon, kyonki tum mujhe priya ho.

66. 18.66

    सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
    अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥१८.६६॥

    Sab dharmon (kartavyon ke saharon) ko chhodkar sirf meri sharan mein aa jao. Main tumhe sab paapon se mukt kar doonga, shok mat karo.

67. 18.67

    इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
    न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥१८.६७॥

    Ye gyan kabhi aise vyakti ko nahi batana chahiye jo tap-rahit ho, bhakti-rahit ho, sunna na chahta ho, ya jo mujhmein dosh dekhta ho.

68. 18.68

    य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
    भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥१८.६८॥

    Jo is param gupt gyan ko mere bhakton ko batayega, woh meri param bhakti karke bina shak mujhe hi praapt hoga.

69. 18.69

    न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
    भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥१८.६९॥

    Insaanon mein usse badhkar mera priya kaarya karne wala koi nahi hai, aur prithvi par usse zyada mujhe priya koi doosra nahi hoga.

70. 18.70

    अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
    ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥१८.७०॥

    Aur jo hum dono ke is dharmamay samvaad ka adhyayan karega, uske dwara main gyan-yagya se pooja jaoonga — aisa mera mat hai.

71. 18.71

    श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः ।
    सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥१८.७१॥

    Aur jo insaan shraddha ke saath aur dosh-drishti ke bina ise sirf sunega, woh bhi paapon se mukt hokar punya karne walon ke shubh lokon ko praapt hoga.

72. 18.72

    कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
    कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥१८.७२॥

    He Parth! Kya tumne ye sab ekagra mann se suna? He Dhananjay! Kya tumhara agyan se paida hua moh nasht ho gaya?

73. 18.73

    अर्जुन उवाच

    नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
    स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥१८.७३॥

    Arjun bole — he Achyut! Aapki kripa se mera moh nasht ho gaya hai aur mujhe apni smriti (sahi samajh) phir mil gayi hai. Main sanshay-rahit hokar sthit hoon aur aapki aagya ka paalan karoonga.

74. 18.74

    सञ्जय उवाच

    इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
    संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥१८.७४॥

    Sanjay bole — is tarah maine Vasudev Shri Krishna aur mahatma Arjun ka ye adbhut aur romanchit karne wala samvaad suna.

75. 18.75

    व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।
    योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥१८.७५॥

    Vyasji ki kripa se maine ye param gupt yog khud Yogeshwar Shri Krishna ke mukh se kehte hue pratyaksh suna.

76. 18.76

    राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
    केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥१८.७६॥

    He Rajan! Keshav aur Arjun ke is adbhut aur pavitra samvaad ko baar-baar yaad karke main baar-baar harshit ho raha hoon.

77. 18.77

    तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
    विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥१८.७७॥

    He Rajan! Shri Hari ke us atyant adbhut roop ko bhi baar-baar yaad karke mujhe bada aashcharya hota hai aur main baar-baar harshit hota hoon.

78. 18.78

    यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
    तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥१८.७८॥

    Jahan Yogeshwar Shri Krishna hain aur jahan dhanurdhari Arjun hain, wahin Lakshmi (samriddhi), vijay, aishwarya aur atal neeti hai — aisa mera mat hai.