Adhyay 3 · 43 shlok

Karm Yog कर्मयोग

Koi bhi insaan ek pal bhi bina karm kiye nahi reh sakta. Shri Krishna batate hain ki yagya-bhaav se, bina aasakti ke kiya gaya karm baandhta nahi, aur shreshth vyakti ke aacharan se hi samaaj seekhta hai.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 3.1

   अर्जुन उवाच

   ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
   तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥३.१॥

   Arjun bole — he Janardan! Agar aap karm se buddhi (gyan) ko shreshth maante hain, to he Keshav, mujhe is bhayankar karm (yuddh) mein kyon laga rahe hain?

2. 3.2

   व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
   तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥३.२॥

   Aapke mile-jule se lagne wale vachanon se meri buddhi ulajh rahi hai. Isliye nishchit karke woh ek baat bataiye jisse mera kalyan ho.

3. 3.3

   श्री भगवानुवाच

   लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
   ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३.३॥

   Shri Bhagwan bole — he nishpaap Arjun! Is duniya mein maine pehle se do tarah ki nishtha batayi hai — gyaniyon ke liye gyanyog aur yogiyon ke liye karmyog.

4. 3.4

   न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
   न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥३.४॥

   Sirf karm shuru na karne se koi karm ke bandhan se mukti (naishkarmya) nahi paata, aur sirf karm chhod dene se siddhi nahi milti.

5. 3.5

   न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
   कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥३.५॥

   Koi bhi vyakti ek pal bhi bina karm kiye nahi reh sakta, kyonki prakriti se paida hue gun har kisi se vivash hokar karm karwate hain.

6. 3.6

   कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
   इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥३.६॥

   Jo karm-indriyon ko rokkar baith jaata hai par mann se vishayon ka chintan karta rehta hai, woh moodh vyakti pakhandi (mithyachari) kehlata hai.

7. 3.7

   यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
   कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥३.७॥

   Par he Arjun! Jo mann se indriyon ko vash mein karke, aasakti ke bina karm-indriyon se karmyog karta hai, woh shreshth hai.

8. 3.8

   नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
   शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥३.८॥

   Tum apna niyat kartavya-karm karo, kyonki karm na karne se karm karna shreshth hai. Karm na karne se to tumhara shareer-nirvaah bhi nahi ho sakega.

9. 3.9

   यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
   तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर ॥३.९॥

   Yagya (Bhagwan ke liye, nisvarth bhaav se) kiye gaye karm ke alawa doosre karm hi is duniya mein bandhan bante hain. Isliye he Kaunteya, aasakti chhodkar usi bhaav se achhi tarah karm karo.

10. 3.10

    सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
    अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥३.१०॥

    Srishti ki shuruaat mein Prajapati Brahma ne yagya ke saath praja ko rachkar kaha — is yagya se tum badho, ye tumhari ichhit cheezein dene wala ho.

11. 3.11

    देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
    परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥३.११॥

    Is yagya se tum devtaon ko prasann karo aur woh devta tumhe prasann karein. Is tarah ek-doosre ka bhala karte hue tum param kalyan paoge.

12. 3.12

    इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
    तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥३.१२॥

    Yagya se prasann devta tumhe ichhit bhog denge. Unke diye bhogon ko jo unhe arpit kiye bina khud bhogta hai, woh chor hi hai.

13. 3.13

    यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
    भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥३.१३॥

    Yagya se bacha hua ann khane wale sajjan sab paapon se chhoot jaate hain, par jo sirf apne liye pakate hain, woh paap hi khaate hain.

14. 3.14

    अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
    यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥३.१४॥

    Sabhi prani ann se hote hain, ann baarish se hota hai, baarish yagya se hoti hai aur yagya karm se hota hai.

15. 3.15

    कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
    तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥३.१५॥

    Karm Ved se utpann jaano, aur Ved avinashi Parmatma se. Isliye sarvavyapi Parmatma sada yagya mein sthit hai.

16. 3.16

    एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
    अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥३.१६॥

    He Parth! Jo is tarah chalaye gaye chakra ke anusaar nahi chalta, woh indriyon ke sukh mein ramne wala paapi vyakti vyarth hi jeeta hai.

17. 3.17

    यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
    आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥३.१७॥

    Par jo insaan aatma mein hi ramta hai, aatma mein hi tript aur santusht hai, uske liye koi kartavya baaki nahi rehta.

18. 3.18

    नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
    न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥३.१८॥

    Use is duniya mein na karm karne se kuch paana hai, na karm na karne se kuch khona hai. Aur use kisi bhi prani par apne swarth ke liye nirbhar nahi rehna padta.

19. 3.19

    तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
    असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥३.१९॥

    Isliye aasakti ke bina sada apna kartavya-karm achhi tarah karte raho, kyonki aasakti ke bina karm karne wala insaan Parmatma ko pa leta hai.

20. 3.20

    कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
    लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥३.२०॥

    Raja Janak jaise gyani bhi karm ke dwara hi siddhi ko praapt hue. Loksangrah (samaaj ke bhale aur sahi margdarshan) ko dekhte hue bhi tumhe karm karna chahiye.

21. 3.21

    यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
    स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥३.२१॥

    Shreshth vyakti jaisa aacharan karta hai, doosre log bhi waisa hi karte hain. Woh jo maanak bana deta hai, log usi ka anusaran karte hain.

22. 3.22

    न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
    नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥३.२२॥

    He Parth! Teeno lokon mein mere liye koi kartavya nahi hai aur na hi koi aisi cheez hai jo mujhe paani ho — phir bhi main karm mein laga rehta hoon.

23. 3.23

    यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
    मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥३.२३॥

    He Parth! Agar main kabhi saavdhani se karm na karoon, to log har tarah se mere hi maarg par chalne lagenge.

24. 3.24

    उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
    सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥३.२४॥

    Agar main karm na karoon to ye sab lok nasht ho jaayein, main avyavastha (sankar) ka kaaran banoon aur is praja ka naash karne wala banoon.

25. 3.25

    सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
    कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥३.२५॥

    He Bharat! Jaise agyani log aasakti ke saath karm karte hain, waise hi gyani vyakti ko loksangrah ki ichha se, bina aasakti ke karm karna chahiye.

26. 3.26

    न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
    जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥३.२६॥

    Gyani vyakti karm mein aasakt agyani logon ki buddhi mein bhram paida na kare, balki khud yog mein sthit rehkar sab karm achhi tarah karte hue unhe bhi karm mein lagaye rakhe.

27. 3.27

    प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
    अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥३.२७॥

    Sab karm prakriti ke gunon dwara kiye jaate hain, par ahankaar se mohit vyakti maan leta hai ki "main karta hoon".

28. 3.28

    तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
    गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥३.२८॥

    Par he Mahabahu! Gun aur karm ke bhed ka tattva jaanne wala ye samajhkar ki "gun hi gunon mein bart rahe hain", unmein aasakt nahi hota.

29. 3.29

    प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
    तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥३.२९॥

    Prakriti ke gunon se mohit log gunon aur karmon mein aasakt rehte hain. Poora satya jaanne wala, adhoora jaanne wale un mandbuddhi logon ko vichlit na kare.

30. 3.30

    मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
    निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥३.३०॥

    Apne saare karm mujhe arpit karke, mann ko Parmatma mein lagakar, aasha aur mamta se rahit hokar, mann ki bechaini chhodkar yuddh karo.

31. 3.31

    ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
    श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३.३१॥

    Jo insaan shraddha ke saath aur dosh-drishti ke bina mere is mat ka sada paalan karte hain, woh bhi karmon ke bandhan se chhoot jaate hain.

32. 3.32

    ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
    सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥३.३२॥

    Par jo ismein dosh nikalte hue mere is mat ka paalan nahi karte, unhe saare gyan se bhatka hua, vivekheen aur nasht hua samjho.

33. 3.33

    सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
    प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३.३३॥

    Gyani vyakti bhi apni prakriti (swabhaav) ke anusaar hi cheshta karta hai. Sabhi prani apni prakriti ke peechhe chalte hain; zabardasti rokne se kya hoga?

34. 3.34

    इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
    तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥३.३४॥

    Har indriya ke apne vishay mein raag (lagaav) aur dwesh (napasandgi) chhupe baithe hain. Insaan ko inke vash mein nahi hona chahiye, kyonki ye uske maarg ke shatru hain.

35. 3.35

    श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
    स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३.३५॥

    Doosre ka dharm achhi tarah nibhane se apna dharm kamiyon ke saath nibhana bhi shreshth hai. Apne dharm mein marna bhi kalyankari hai, doosre ka dharm bhay dene wala hai.

36. 3.36

    अर्जुन उवाच

    अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
    अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥३.३६॥

    Arjun bole — he Varshneya! Phir insaan na chahte hue bhi, maano zabardasti lagaya gaya ho, kiski prerna se paap karta hai?

37. 3.37

    श्री भगवानुवाच

    काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
    महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥३.३७॥

    Shri Bhagwan bole — rajogun se paida hone wala ye kaam (kaamna) hi krodh hai. Ye kabhi tript na hone wala aur bada paapi hai. Ise hi is duniya mein shatru jaano.

38. 3.38

    धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
    यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥३.३८॥

    Jaise dhuen se aag dhak jaati hai, dhool se darpan aur garbh jhilli se dhaka rehta hai, waise hi is kaam se gyan dhaka rehta hai.

39. 3.39

    आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
    कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥३.३९॥

    He Kaunteya! Aag ki tarah kabhi na bharne wale is kaamna-roopi, gyaniyon ke sada ke shatru ne gyan ko dhak rakha hai.

40. 3.40

    इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
    एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥३.४०॥

    Indriyan, mann aur buddhi iske rehne ke sthaan kahe gaye hain. Inhi ke dwara ye gyan ko dhakkar jeevatma ko mohit karta hai.

41. 3.41

    तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
    पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥३.४१॥

    Isliye he Bharatshreshth! Pehle indriyon ko vash mein karke gyan aur vigyan ka naash karne wale is paapi kaam ko maar daalo.

42. 3.42

    इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
    मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥३.४२॥

    Kehte hain ki indriyan (shareer se) shreshth hain, indriyon se mann shreshth hai, mann se buddhi shreshth hai, aur jo buddhi se bhi pare hai woh aatma hai.

43. 3.43

    एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
    जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥३.४३॥

    He Mahabahu! Is tarah buddhi se pare aatma ko jaankar, apne aap (buddhi) se mann ko sthir karke, is mushkil se jeete jaane wale kaam-roopi shatru ko maar daalo.