Adhyay 2 · 72 shlok

Sankhya Yog सांख्ययोग

Arjun Shri Krishna ki sharan leta hai. Bhagwan aatma ki amarta, apne kartavya (swadharm), phal ki aasakti chhodkar karm karne aur sthir buddhi wale insaan (sthitpragya) ke lakshan samjhate hain. Poori Gita ka saar is adhyay mein beej roop mein hai.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 2.1

   सञ्जय उवाच

   तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
   विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥२.१॥

   Sanjay bole — karuna se bhare, aansuon se bhari vyakul aankhon wale aur shok mein doobe Arjun se Madhusudan Shri Krishna ne ye kaha.

2. 2.2

   श्री भगवानुवाच

   कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
   अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२.२॥

   Shri Bhagwan bole — he Arjun! Is sankat ki ghadi mein tumhe ye moh kahan se aa gaya? Ye shreshth logon ka aacharan nahi hai; ye na swarg dilata hai, na yash.

3. 2.3

   क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
   क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥२.३॥

   He Parth! Kayarta ko mat apnao, ye tumhe shobha nahi deti. He shatruon ko tapane wale! Mann ki is tuchh kamzori ko chhodkar yuddh ke liye khade ho jao.

4. 2.4

   अर्जुन उवाच

   कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
   इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥२.४॥

   Arjun bole — he Madhusudan! Main yuddh mein Bheeshma Pitamah aur Guru Drona par baan kaise chalaoon? Woh to mere liye poojniya hain.

5. 2.5

   गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
   हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥२.५॥

   In mahaan gurujanon ko maarne se to is duniya mein bheekh maangkar jeena bhi achha hai. Inhe maarkar jo dhan aur sukh milenge, woh to khoon se sane honge.

6. 2.6

   न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
   यानेव हत्वा न जिजीविषाम स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥२.६॥

   Hum ye bhi nahi jaante ki hamare liye kya achha hai — hum jeetein ya woh humein jeet lein. Jinhe maarkar hum jeena bhi nahi chahte, wahi Dhritarashtra ke putra saamne khade hain.

7. 2.7

   कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
   यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥२.७॥

   Deenta ke dosh ne mere swabhaav ko daba diya hai aur dharm ke vishay mein meri buddhi uljhi hui hai. Jo nishchit roop se mere liye kalyankari ho, woh bataiye. Main aapka shishya hoon, aapki sharan mein aaya hoon, mujhe shiksha dijiye.

8. 2.8

   न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
   अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥२.८॥

   Prithvi ka nishkantak, samriddh rajya ya devtaon ka swamitva bhi mil jaaye, tab bhi mujhe aisa kuch nahi dikhta jo meri indriyon ko sukha dene wale is shok ko door kar sake.

9. 2.9

   सञ्जय उवाच

   एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
   न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥२.९॥

   Sanjay bole — he Rajan! Gudakesh (neend ko jeetne wale) Arjun Shri Krishna se aisa kehkar, "main yuddh nahi karoonga" — ye bolkar chup ho gaye.

10. 2.10

    तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
    सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥२.१०॥

    He Bharat! Tab dono senaon ke beech shok karte hue Arjun se Shri Krishna ne maano muskurate hue ye vachan kahe.

11. 2.11

    श्री भगवानुवाच

    अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
    गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥२.११॥

    Shri Bhagwan bole — tum unke liye shok kar rahe ho jo shok ke yogya nahi hain, aur saath hi gyan ki baatein bhi kar rahe ho. Gyani log na mare hue logon ke liye shok karte hain, na jeevit logon ke liye.

12. 2.12

    न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
    न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥२.१२॥

    Aisa kabhi nahi tha ki main nahi tha, ya tum nahi the, ya ye raja nahi the. Aur aisa bhi nahi hai ki aage hum sab nahi rahenge.

13. 2.13

    देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
    तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥२.१३॥

    Jaise is shareer mein aatma bachpan, jawani aur budhapa paati hai, waise hi mrityu ke baad doosra shareer paati hai. Dheer vyakti isse mohit nahi hota.

14. 2.14

    मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
    आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥२.१४॥

    He Kaunteya! Indriyon aur vishayon ke mel se sardi-garmi, sukh-dukh hote hain. Ye aate-jaate rehte hain, sthayi nahi hain. He Bharat! Inhe dhairya se sehan karo.

15. 2.15

    यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
    समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२.१५॥

    He purushshreshth! Jis dheer vyakti ko ye vichlit nahi karte, jo sukh-dukh mein ek-sa rehta hai, wahi amarta (moksh) ke yogya hota hai.

16. 2.16

    नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
    उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥२.१६॥

    Jo asat (nashwar) hai uska sthayi astitva nahi, aur jo sat (satya) hai uska kabhi abhaav nahi hota. Tattva ko jaanne walon ne in dono ka saar dekha hai.

17. 2.17

    अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
    विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥२.१७॥

    Jisse ye saara jagat vyapt hai, use avinashi jaano. Is avinashi ka naash koi nahi kar sakta.

18. 2.18

    अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
    अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥२.१८॥

    Nitya, avinashi aur aprameya aatma ke ye shareer nashwar kahe gaye hain. Isliye he Bharat, yuddh karo.

19. 2.19

    य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
    उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥२.१९॥

    Jo aatma ko maarne wala samajhta hai aur jo ise mara hua maanta hai, dono hi sach nahi jaante. Aatma na kisi ko maarti hai, na maari jaati hai.

20. 2.20

    न जायते म्रियते वा कदाचि न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
    अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२.२०॥

    Aatma na kabhi janm leti hai, na marti hai. Ye aisi nahi ki ek baar hokar phir na rahe. Ye ajanmi, nitya, shashwat aur puratan hai. Shareer ke maare jaane par bhi ye nahi marti.

21. 2.21

    वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
    कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२.२१॥

    He Parth! Jo ise avinashi, nitya, ajanma aur avyay jaanta hai, woh kisi ko kaise marwa sakta hai ya kise maar sakta hai?

22. 2.22

    वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
    तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२.२२॥

    Jaise insaan purane kapde utaarkar naye kapde pehen leta hai, waise hi aatma purane shareer chhodkar naye shareer dhaaran karti hai.

23. 2.23

    नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
    न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२.२३॥

    Is aatma ko shastra kaat nahi sakte, aag jala nahi sakti, paani geela nahi kar sakta aur hawa sukha nahi sakti.

24. 2.24

    अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
    नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२.२४॥

    Ye aatma na kat-ti hai, na jalti hai, na geeli hoti hai, na sookhti hai. Ye nitya, sarvavyapi, sthir, achal aur sanatan hai.

25. 2.25

    अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
    तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२.२५॥

    Ye aatma indriyon se dikhai nahi deti, mann se sochi nahi ja sakti aur ismein koi badlaav nahi hota. Ise aisa jaankar tumhe shok nahi karna chahiye.

26. 2.26

    अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
    तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥२.२६॥

    He Mahabahu! Aur agar tum ise baar-baar janm lene aur marne wala bhi maano, tab bhi tumhe is tarah shok nahi karna chahiye.

27. 2.27

    जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
    तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.२७॥

    Kyonki jo janma hai uski mrityu nishchit hai, aur jo mara hai uska janm nishchit hai. Jo tal hi nahi sakta, uske liye shok karna uchit nahi.

28. 2.28

    अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
    अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२.२८॥

    He Bharat! Sabhi prani janm se pehle dikhai nahi dete, beech mein dikhai dete hain, aur mrityu ke baad phir adrishya ho jaate hain. Phir ismein rona kaisa?

29. 2.29

    आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
    आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२.२९॥

    Koi is aatma ko aashcharya ki tarah dekhta hai, koi aashcharya ki tarah iska varnan karta hai, koi aashcharya ki tarah iske baare mein sunta hai — aur sunkar bhi koi ise poori tarah nahi jaan paata.

30. 2.30

    देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
    तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२.३०॥

    He Bharat! Sabke shareer mein rehne wali ye aatma sada avadhya hai. Isliye kisi bhi prani ke liye tumhe shok nahi karna chahiye.

31. 2.31

    स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
    धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥२.३१॥

    Apne swadharm (kshatriya-kartavya) ko dekhkar bhi tumhe dagmagana nahi chahiye, kyonki kshatriya ke liye dharm ke liye lade jaane wale yuddh se badhkar kuch bhi kalyankari nahi hai.

32. 2.32

    यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
    सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥२.३२॥

    He Parth! Apne aap saamne aaya aisa yuddh to swarg ke khule dwaar jaisa hai. Aisa mauka bhagyashali kshatriyon ko hi milta hai.

33. 2.33

    अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
    ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥२.३३॥

    Aur agar tum ye dharmyuddh nahi karoge, to apna dharm aur keerti khokar paap ke bhaagi banoge.

34. 2.34

    अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
    संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥२.३४॥

    Log lambe samay tak tumhari apkeerti ki charcha karenge, aur sammanit vyakti ke liye apyash mrityu se bhi badhkar hai.

35. 2.35

    भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
    येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥२.३५॥

    Maharathi samjhenge ki tum darr ke maare yuddh se hat gaye. Jo tumhe bahut maante the, unki nazar mein tum chhote ho jaoge.

36. 2.36

    अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
    निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥२.३६॥

    Tumhare shatru tumhari kshamata ki ninda karte hue bahut si na kehne yogya baatein kahenge. Isse badhkar dukh aur kya hoga?

37. 2.37

    हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
    तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥२.३७॥

    Yuddh mein maare gaye to swarg paoge, aur jeet gaye to prithvi ka rajya bhogoge. Isliye he Kaunteya, nishchay karke yuddh ke liye utho.

38. 2.38

    सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
    ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥२.३८॥

    Sukh-dukh, laabh-haani aur jeet-haar ko samaan maankar yuddh mein lago. Aisa karne se tumhe paap nahi lagega.

39. 2.39

    एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु ।
    बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥२.३९॥

    Ab tak maine Sankhya (gyan) ki drishti se ye baat kahi. Ab yog (nishkaam karm) ki buddhi ke baare mein suno, jisse yukt hokar tum karm ke bandhan se chhoot jaoge.

40. 2.40

    नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
    स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥२.४०॥

    Is maarg mein kiya gaya prayas kabhi vyarth nahi jaata aur ismein ulta phal bhi nahi hota. Is dharm ka thoda sa paalan bhi bade bhay se bacha leta hai.

41. 2.41

    व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
    बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥२.४१॥

    He Kurunandan! Is maarg par chalne walon ki buddhi ek lakshya par dridh hoti hai, par jo nishchay nahi kar paate, unki buddhi anek shakhaon mein bati aur anant hoti hai.

42. 2.42

    यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
    वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥२.४२॥

    He Parth! Jo aviveki log Vedon ke karmkand wale vachanon mein hi rame rehte hain aur kehte hain ki iske alawa kuch hai hi nahi, woh lubhavni (phoolon jaisi saji) baatein karte hain.

43. 2.43

    कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
    क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥२.४३॥

    Woh kaamnaon se bhare, swarg ko hi sabse bada lakshya maanne wale hote hain, aur bhog-aishwarya paane ke liye kai karmkand batate hain, jo phir se janm aur karmphal hi dete hain.

44. 2.44

    भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
    व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥२.४४॥

    Jo bhog aur aishwarya mein aasakt hain aur jinka mann in baaton se har liya gaya hai, unki buddhi Parmatma mein sthir hokar ekagra nahi ho paati.

45. 2.45

    त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
    निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥२.४५॥

    Vedon ka bada bhaag teen gunon (sattva, raj, tam) ke vishayon se juda hai. He Arjun! Tum teeno gunon se upar utho, sukh-dukh jaise dwandwon se mukt raho, sada satya mein sthit raho, kuch paane-bachane ki chinta chhodo aur aatma mein tike raho.

46. 2.46

    यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
    तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥२.४६॥

    Jaise chaaron taraf paani se bhare bade sarovar ke hote chhote kuen ka jitna kaam hai, utna hi kaam Brahm ko jaanne wale ke liye sabhi Vedon (ke karmkand) ka reh jaata hai.

47. 2.47

    कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
    मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥२.४७॥

    Tumhara adhikaar sirf karm karne mein hai, uske phal mein kabhi nahi. Isliye phal ko apne karm ka uddeshya mat banao, aur karm na karne mein bhi tumhari aasakti na ho.

48. 2.48

    योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
    सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥२.४८॥

    He Dhananjay! Aasakti chhodkar, safalta aur asafalta mein ek-sa rehkar, yog mein sthit hokar karm karo. Yahi samta yog kehlati hai.

49. 2.49

    दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
    बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥२.४९॥

    He Dhananjay! Buddhiyog (samta ki buddhi) ke mukable sirf phal ke liye kiya gaya karm bahut neecha hai. Isliye isi buddhi ki sharan lo; phal ke liye karm karne wale deen hote hain.

50. 2.50

    बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
    तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥२.५०॥

    Samta ki buddhi se yukt vyakti isi jeevan mein punya aur paap dono se upar uth jaata hai. Isliye yog mein lago — karmon mein kushalta hi yog hai.

51. 2.51

    कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
    जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥२.५१॥

    Samta ki buddhi wale gyani karm se paida hone wale phal ko tyagkar janm ke bandhan se chhoot jaate hain aur us pad ko paate hain jahan koi dukh nahi.

52. 2.52

    यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
    तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥२.५२॥

    Jab tumhari buddhi moh ke is daldal ko paar kar legi, tab tum jo sun chuke ho aur jo aage sunoge, un sabse vairagya pa loge.

53. 2.53

    श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
    समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥२.५३॥

    Kai tarah ki baatein sunkar bhatki hui tumhari buddhi jab Parmatma mein achal aur sthir ho jaayegi, tab tum yog ko praapt hoge.

54. 2.54

    अर्जुन उवाच

    स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
    स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥२.५४॥

    Arjun bole — he Keshav! Jiski buddhi sthir hai aur jo samadhi mein sthit hai, us sthitpragya ki kya pehchaan hai? Woh kaise bolta hai, kaise baithta hai, kaise chalta hai?

55. 2.55

    श्री भगवानुवाच

    प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
    आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥२.५५॥

    Shri Bhagwan bole — he Parth! Jab insaan mann ki sabhi kaamnaon ko chhod deta hai aur apne bheetar, apni aatma mein hi santusht rehta hai, tab woh sthitpragya kehlata hai.

56. 2.56

    दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
    वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥२.५६॥

    Jiska mann dukhon mein ghabrata nahi, sukhon ki lalsa nahi karta, aur jo raag, bhay aur krodh se mukt hai, aisa muni sthir buddhi wala kehlata hai.

57. 2.57

    यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
    नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५७॥

    Jo har jagah aasakti se rahit hai, aur achha ya bura jo bhi mile us par na khush hota hai, na dwesh karta hai, uski buddhi sthir hai.

58. 2.58

    यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
    इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.५८॥

    Jaise kachhua apne angon ko sab taraf se samet leta hai, waise hi jo apni indriyon ko vishayon se samet leta hai, uski buddhi sthir hai.

59. 2.59

    विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
    रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥२.५९॥

    Jo vishayon ko grahan nahi karta, usse vishay to door ho jaate hain, par unka swaad (andar ki lalak) bana rehta hai. Parmatma ka anubhav hone par woh lalak bhi mit jaati hai.

60. 2.60

    यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
    इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२.६०॥

    He Kaunteya! Prayatn karne wale buddhimaan vyakti ke mann ko bhi ye balwan indriyan zabardasti kheench le jaati hain.

61. 2.61

    तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
    वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६१॥

    Isliye un sab indriyon ko vash mein karke, mujhmein mann lagakar, ekagra hokar baithe. Jiski indriyan vash mein hain, usi ki buddhi sthir hoti hai.

62. 2.62

    ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
    सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥२.६२॥

    Vishayon ke baare mein sochte rehne se unmein aasakti paida hoti hai. Aasakti se kaamna paida hoti hai, aur kaamna (poori na hone) se krodh paida hota hai.

63. 2.63

    क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
    स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥२.६३॥

    Krodh se moodhta aati hai, moodhta se yaaddasht bhramit hoti hai, yaaddasht ke bhram se buddhi nasht hoti hai, aur buddhi nasht hone par insaan ka patan ho jaata hai.

64. 2.64

    रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
    आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥२.६४॥

    Par jiska mann vash mein hai, woh raag-dwesh se rahit aur apne vash mein ki hui indriyon se vishayon ka vyavhaar karte hue bhi andar ki prasannata (shanti) paata hai.

65. 2.65

    प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
    प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥२.६५॥

    Us prasannata ke aane par uske saare dukh mit jaate hain, aur prasann mann wale ki buddhi jaldi hi sthir ho jaati hai.

66. 2.66

    नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
    न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥२.६६॥

    Jiska mann vash mein nahi, uski buddhi sthir nahi hoti aur usmein Parmatma ka bhaav bhi nahi jaagta. Bhaav ke bina shanti nahi, aur ashaant vyakti ko sukh kahan?

67. 2.67

    इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
    तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥२.६७॥

    Jaise paani mein chalti naav ko hawa baha le jaati hai, waise hi vishayon mein bhatakti indriyon mein se jiske peechhe mann lag jaata hai, woh ek indriya hi buddhi ko baha le jaati hai.

68. 2.68

    तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
    इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२.६८॥

    Isliye he Mahabahu! Jiski indriyan vishayon se poori tarah rok li gayi hain, usi ki buddhi sthir hai.

69. 2.69

    या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
    यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥२.६९॥

    Jo sab praniyon ke liye raat hai (Parmatma ka gyan), usmein sanyami jaagta hai; aur jismein sab prani jaagte hain (bhog-vishay), woh tattva ko dekhne wale muni ke liye raat hai.

70. 2.70

    आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
    तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥२.७०॥

    Jaise sab taraf se bharta hua, phir bhi apni maryada mein achal rehne wala samudra nadiyon ke jal ko apne mein sama leta hai, waise hi jismein sabhi kaamnayein bina halchal ke sama jaati hain, wahi shanti paata hai — bhogon ki kaamna karne wala nahi.

71. 2.71

    विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
    निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥२.७१॥

    Jo insaan sab kaamnaon ko chhodkar, lalsa, mamta aur ahankaar se rahit hokar vicharta hai, wahi shanti paata hai.

72. 2.72

    एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
    स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥२.७२॥

    He Parth! Ye Brahmi sthiti (Brahm mein sthit avastha) hai. Ise paakar insaan phir mohit nahi hota, aur ant samay mein bhi ismein sthit hokar Brahmnirvan (param shanti) pa leta hai.