Adhyay 8 · 28 shlok

Akshar Brahm Yog अक्षरब्रह्मयोग

Brahm, adhyatma, karm jaise shabdon ka arth, aur ant samay ka smaran. Jo ant mein Bhagwan ko yaad karta hai, woh unhi ko paata hai — isliye har samay unhe yaad karte hue apna kartavya karna chahiye.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 8.1

   अर्जुन उवाच

   किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
   अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥८.१॥

   Arjun bole — he Purushottam! Woh Brahm kya hai? Adhyatma kya hai? Karm kya hai? Adhibhoot kise kaha gaya hai aur adhidaiv kise kehte hain?

2. 8.2

   अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
   प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥८.२॥

   He Madhusudan! Is shareer mein adhiyagya kaun hai aur kaise hai? Aur mann ko vash mein rakhne wale log mrityu ke samay aapko kaise jaante hain?

3. 8.3

   श्री भगवानुवाच

   अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
   भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥८.३॥

   Shri Bhagwan bole — param akshar (avinashi) Brahm hai; apna swabhaav (jeevatma) adhyatma kehlata hai; aur praniyon ko utpann karne wala srishti-roop tyag (visarg) karm kehlata hai.

4. 8.4

   अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
   अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥८.४॥

   He dehdhariyon mein shreshth! Nashwar padarth adhibhoot hain, virat purush adhidaiv hai, aur is shareer mein main hi adhiyagya (antaryami) hoon.

5. 8.5

   अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
   यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥८.५॥

   Jo ant samay mein mujhe hi yaad karte hue shareer chhodkar jaata hai, woh mere bhaav ko praapt hota hai — ismein koi sanshay nahi.

6. 8.6

   यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
   तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥८.६॥

   He Kaunteya! Insaan ant samay mein jis-jis bhaav ko yaad karte hue shareer chhodta hai, woh usi ko praapt hota hai, kyonki woh sada usi bhaav mein ranga raha hota hai.

7. 8.7

   तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
   मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥८.७॥

   Isliye har samay mujhe yaad karo aur yuddh bhi karo. Mann aur buddhi mujhe arpit karne par tum nishchit roop se mujhe hi praapt hoge.

8. 8.8

   अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
   परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८.८॥

   He Parth! Abhyas-yog se yukt, kahin aur na bhatakne wale mann se param divya purush ka chintan karne wala usi ko paata hai.

9. 8.9

   कविं पुराणमनुशासितार मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
   सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥८.९॥

   Jo sarvagya, sanatan, sabke shasak, sookshm se bhi sookshm, sabko dhaaran karne wale, achintya roop wale, Surya ke samaan prakashmaan aur andhkaar se pare Parmatma ka smaran karta hai —

10. 8.10

    प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
    भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥८.१०॥

    woh mrityu ke samay bhakti se yukt hokar, yog-bal se praan ko bhaunhon ke beech achhi tarah sthapit karke, achal mann se us divya param purush ko praapt hota hai.

11. 8.11

    यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
    यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥८.११॥

    Ved ko jaanne wale jise akshar kehte hain, aasakti-rahit sannyasi jismein pravesh karte hain aur jise paane ki ichha se brahmacharya ka paalan kiya jaata hai, us pad ke baare mein main tumhe sankshep mein batata hoon.

12. 8.12

    सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
    मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥८.१२॥

    Sab indriya-dwaaron ko rokkar, mann ko hriday mein sthir karke, praan ko sir (moordha) mein sthapit karke yog-dhaarna mein sthit hokar —

13. 8.13

    ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
    यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥८.१३॥

    jo "Om" is ek akshar Brahm ka uchcharan karte hue aur mera smaran karte hue shareer chhodta hai, woh param gati ko praapt hota hai.

14. 8.14

    अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
    तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥८.१४॥

    He Parth! Jo ananya mann se sada mera lagaataar smaran karta hai, us nitya mujhmein lage yogi ke liye main sehaj praapya hoon.

15. 8.15

    मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
    नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥८.१५॥

    Mujhe paakar param siddhi ko praapt mahatma phir dukhon ke ghar aur nashwar punarjanm ko nahi paate.

16. 8.16

    आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
    मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥८.१६॥

    He Arjun! Brahmlok tak ke sabhi lok laut kar aane wale hain (unmein jaane ke baad phir janm hota hai), par he Kaunteya, mujhe pa lene par phir janm nahi hota.

17. 8.17

    सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
    रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥८.१७॥

    Jo jaante hain ki Brahma ka ek din hazaar yugon ka hota hai aur raat bhi hazaar yugon ki, woh din aur raat ke tattva ko jaanne wale hain.

18. 8.18

    अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
    रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥८.१८॥

    Brahma ka din shuru hone par avyakt se sabhi vyakt (prani aur padarth) utpann hote hain, aur raat aane par usi avyakt mein vileen ho jaate hain.

19. 8.19

    भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
    रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥८.१९॥

    He Parth! Wahi ye praniyon ka samooh baar-baar utpann hokar, vivash hokar raat aane par vileen hota hai aur din aane par phir utpann hota hai.

20. 8.20

    परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
    यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥८.२०॥

    Par us avyakt se bhi pare ek aur sanatan avyakt bhaav hai, jo sab praniyon ke nasht hone par bhi nasht nahi hota.

21. 8.21

    अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
    यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥८.२१॥

    Usi avyakt ko akshar kaha gaya hai aur usi ko param gati kehte hain. Jise paakar log lautte nahi, wahi mera param dhaam hai.

22. 8.22

    पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
    यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥८.२२॥

    He Parth! Jiske andar sab prani hain aur jisse ye sab vyapt hai, woh param purush ananya bhakti se hi praapt hota hai.

23. 8.23

    यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
    प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥८.२३॥

    He Bharatshreshth! Jis maarg se shareer chhodkar gaye yogi lautte nahi aur jisse laut aate hain, woh maarg (kaal) main batata hoon.

24. 8.24

    अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
    तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥८.२४॥

    Agni, prakash, din, shukla paksh aur uttarayan ke chhah mahine — is maarg se jaane wale Brahm ko jaanne wale log Brahm ko praapt hote hain.

25. 8.25

    धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
    तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥८.२५॥

    Dhuan, raat, krishna paksh aur dakshinayan ke chhah mahine — is maarg se jaane wala yogi Chandrama ke prakash (swarg aadi) ko paakar phir laut aata hai.

26. 8.26

    शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
    एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥८.२६॥

    Sansaar ke ye do maarg — shukla (ujla) aur krishna (andhera) — sanatan maane gaye hain. Ek se jaane wala lautta nahi, doosre se jaane wala phir laut aata hai.

27. 8.27

    नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
    तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥८.२७॥

    He Parth! In dono maargon ko jaanne wala koi bhi yogi mohit nahi hota. Isliye he Arjun, tum har samay yog mein lage raho.

28. 8.28

    वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
    अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥८.२८॥

    Vedon, yagyon, tapon aur daanon mein jo punya-phal bataya gaya hai, yogi is tattva ko jaankar un sabse aage nikal jaata hai aur sanatan param sthaan ko praapt hota hai.