Adhyay 1 · 47 shlok

Arjun Vishad Yog अर्जुनविषादयोग

Kurukshetra mein dono senayein aamne-saamne hain. Apne hi guruon, bhaiyon aur rishtedaron ko saamne dekhkar Arjun ka mann toot jaata hai aur woh dhanush rakhkar baith jaata hai. Gita ka updesh isi duvidha se shuru hota hai.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 1.1

   धृतराष्ट्र उवाच

   धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
   मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१.१॥

   Dhritarashtra ne poochha — he Sanjay! Dharm ki bhoomi Kurukshetra mein yuddh ki ichha se ikatthe hue mere putron aur Pandu ke putron ne kya kiya?

2. 1.2

   सञ्जय उवाच

   दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
   आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥१.२॥

   Sanjay bole — Pandavon ki sena ko vyooh-rachna mein khada dekhkar Raja Duryodhan apne guru Dronacharya ke paas gaya aur ye kehne laga.

3. 1.3

   पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
   व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥१.३॥

   He Acharya! Pandavon ki is vishal sena ko dekhiye, jise aapke hi buddhimaan shishya, Drupad ke putra Dhrishtadyumna ne vyooh mein sajaya hai.

4. 1.4

   अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
   युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥१.४॥

   Is sena mein Bheem aur Arjun jaise bade-bade dhanurdhar veer hain — Yuyudhan (Satyaki), Raja Virat aur maharathi Drupad.

5. 1.5

   धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
   पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥१.५॥

   Dhrishtaketu, Chekitan, balwan Kashiraj, Purujit, Kuntibhoj aur manushyon mein shreshth Shaibya bhi yahan hain.

6. 1.6

   युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
   सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥१.६॥

   Parakrami Yudhamanyu, balwan Uttamauja, Subhadra ka putra Abhimanyu aur Draupadi ke paanchon putra — ye sabhi maharathi hain.

7. 1.7

   अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
   नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥१.७॥

   He brahmanshreshth! Ab hamari taraf ke jo pramukh yoddha hain, meri sena ke un nayakon ko bhi jaan lijiye; aapki jaankari ke liye main unke naam batata hoon.

8. 1.8

   भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
   अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥१.८॥

   Aap swayam, Bheeshma Pitamah, Karn, yuddh jeetne wale Kripacharya, Ashwatthama, Vikarn aur Somdatt ka putra Bhurishrava.

9. 1.9

   अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
   नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥१.९॥

   Inke alawa aur bhi bahut se shoorveer hain jo mere liye apne praan dene ko taiyaar hain. Ye sab kai tarah ke shastra chalane mein aur yuddh-kala mein nipun hain.

10. 1.10

    अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
    पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१.१०॥

    Bheeshma dwara rakshit hamari sena ki shakti apaar hai, jabki Bheem dwara rakshit inki sena ki shakti seemit hai. (Kuch teekakaar iska ulta arth bhi lete hain — ki hamari sena kam hai aur inki poori; isse Duryodhan ki chhupi chinta jhalakti hai.)

11. 1.11

    अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
    भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥१.११॥

    Isliye aap sab apne-apne morchon par tay jagah par date rehkar har taraf se Bheeshma Pitamah ki hi raksha karein.

12. 1.12

    तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
    सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१.१२॥

    Tab Kauravon mein sabse vriddh, pratapi Pitamah Bheeshma ne Duryodhan ke mann mein utsaah bharne ke liye sher ki tarah garajkar zor se shankh bajaya.

13. 1.13

    ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
    सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१.१३॥

    Uske baad ek saath shankh, nagade, dhol, mridang aur narsinghe baj uthe. Woh awaaz badi bhayankar thi.

14. 1.14

    ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
    माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥१.१४॥

    Phir safed ghodon se jute vishal rath par baithe Shri Krishna aur Arjun ne bhi apne divya shankh bajaye.

15. 1.15

    पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
    पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१.१५॥

    Shri Krishna ne Panchjanya, Arjun ne Devdatt aur bhayanak parakram wale Bheemsen ne Paundra naam ka mahashankh bajaya.

16. 1.16

    अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
    नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१.१६॥

    Kunti ke putra Raja Yudhishthir ne Anantvijay, aur Nakul-Sahdev ne Sughosh aur Manipushpak naam ke shankh bajaye.

17. 1.17

    काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
    धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१.१७॥

    Shreshth dhanurdhar Kashiraj, maharathi Shikhandi, Dhrishtadyumna, Raja Virat aur kabhi na haarne wale Satyaki ne bhi shankh bajaye.

18. 1.18

    द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
    सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१.१८॥

    He Rajan! Raja Drupad, Draupadi ke paanchon putra aur mahabahu Abhimanyu — sabne alag-alag apne shankh bajaye.

19. 1.19

    स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
    नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥१.१९॥

    Us bhayankar dhwani ne aakash aur prithvi ko goonja diya aur Dhritarashtra ke putron ke dil dahla diye.

20. 1.20

    अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
    प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥१.२०॥

    Tab Kauravon ko yuddh ke liye saja dekhkar, jab shastra chalne hi wale the, Kapidhwaj (jinke rath ki dhwaja par Hanuman ji hain) Arjun ne apna dhanush uthaya.

21. 1.21

    हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।

    अर्जुन उवाच

    सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥१.२१॥

    He Rajan! Tab Arjun ne Shri Krishna se kaha — he Achyut! Mera rath dono senaon ke beech mein le jaakar khada kijiye.

22. 1.22

    यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
    कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥१.२२॥

    Taaki main in yuddh ki ichha se khade yoddhaon ko achhi tarah dekh loon ki is yuddh mein mujhe kin-kin se ladna hai.

23. 1.23

    योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
    धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥१.२३॥

    Main un logon ko dekhna chahta hoon jo durbuddhi Duryodhan ka bhala karne ki ichha se yahan ladne aaye hain.

24. 1.24

    सञ्जय उवाच

    एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
    सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥१.२४॥

    Sanjay bole — he Bharat (Dhritarashtra)! Arjun ke aisa kehne par Shri Krishna ne us uttam rath ko dono senaon ke beech khada kar diya.

25. 1.25

    भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
    उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥१.२५॥

    Bheeshma, Drona aur sabhi rajaon ke saamne rath rokkar Shri Krishna bole — he Parth! Yahan ikatthe hue in Kauravon ko dekho.

26. 1.26

    तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् ।
    आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥१.२६॥

    Wahan Arjun ne dono senaon mein khade apne chacha-tau, dada, guru, mama, bhai, putra, pautra aur mitron ko dekha.

27. 1.27

    श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
    तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥१.२७॥

    Sasur aur shubhchintak bhi dono taraf khade the. Apne sabhi sage-sambandhiyon ko saamne dekhkar Kuntiputra Arjun —

28. 1.28

    कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।

    अर्जुन उवाच

    दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥१.२८॥

    gehri karuna se bharkar dukhi mann se ye bole — he Krishna! Yuddh ki ichha se saamne khade apne hi logon ko dekhkar —

29. 1.29

    सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
    वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥१.२९॥

    mere ang dheele pad rahe hain, munh sookh raha hai, shareer kaanp raha hai aur rongte khade ho rahe hain.

30. 1.30

    गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
    न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥१.३०॥

    Gandiv dhanush haath se phisal raha hai, twacha jal rahi hai. Main khada bhi nahi reh pa raha aur mera mann chakra raha hai.

31. 1.31

    निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
    न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥१.३१॥

    He Keshav! Mujhe ashubh lakshan dikh rahe hain. Yuddh mein apne hi logon ko maarkar mujhe koi bhalai nahi dikhti.

32. 1.32

    न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
    किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥१.३२॥

    He Krishna! Mujhe na vijay chahiye, na rajya, na sukh. He Govind! Aise rajya, bhog ya jeevan se bhi humein kya milega?

33. 1.33

    येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
    त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥१.३३॥

    Jinke liye hum rajya, bhog aur sukh chahte the, wahi log praan aur dhan ki aasha chhodkar yahan yuddh mein khade hain.

34. 1.34

    आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
    मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥१.३४॥

    Gurujan, pita-samaan bade, putra, pitamah, mama, sasur, pautra, saale aur doosre sambandhi.

35. 1.35

    एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
    अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥१.३५॥

    He Madhusudan! Ye mujhe maar bhi daalein, tab bhi main inhe nahi maarna chahta — teeno lokon ke rajya ke liye bhi nahi, phir prithvi ke rajya ki to baat hi kya.

36. 1.36

    निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
    पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥१.३६॥

    He Janardan! Dhritarashtra ke putron ko maarkar humein kya khushi milegi? Ye aatatayi (atyachari) hi sahi, par inhe maarkar humein paap hi lagega.

37. 1.37

    तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
    स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥१.३७॥

    Isliye apne hi bandhu-bandhav Kauravon ko maarna hamare liye uchit nahi. He Madhav! Apne hi logon ko maarkar hum sukhi kaise reh sakte hain?

38. 1.38

    यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
    कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥१.३८॥

    Lobh ne inki buddhi dhak di hai, isliye ye kul ke naash se hone wala dosh aur mitron se vishwasghaat ka paap nahi dekh pa rahe.

39. 1.39

    कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
    कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥१.३९॥

    Par he Janardan! Hum to kul ke naash ka dosh saaf dekh rahe hain, phir hum is paap se bachne ka vichaar kyon na karein?

40. 1.40

    कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
    धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥१.४०॥

    Kul ka naash hone par uski sada se chali aa rahi paramparayein (kuldharm) nasht ho jaati hain, aur dharm ke nasht hone par poore kul par adharm chha jaata hai.

41. 1.41

    अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
    स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥१.४१॥

    He Krishna! Adharm phailne se kul ki striyan maryada se bhatak jaati hain, aur he Varshneya! Isse varnsankar (maryada-rahit santaan) paida hoti hai — aisa Arjun ka tark hai.

42. 1.42

    सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
    पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥१.४२॥

    Ye mishran kul ka naash karne walon ko aur poore kul ko narak ki taraf le jaata hai, kyonki pitron ko pind aur jal-tarpan milna band ho jaata hai.

43. 1.43

    दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
    उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥१.४३॥

    Kul ka naash karne walon ke in doshon se jaati aur kul ki sada se chali aa rahi paramparayein ukhad jaati hain.

44. 1.44

    उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
    नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥१.४४॥

    He Janardan! Humne suna hai ki jinki kul-paramparayein nasht ho jaati hain, un manushyon ko lambe samay tak narak mein rehna padta hai.

45. 1.45

    अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
    यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥१.४५॥

    Haay! Kitne aashcharya aur dukh ki baat hai ki hum rajya aur sukh ke lobh mein apne hi logon ko maarne ka bada paap karne ko taiyaar ho gaye hain.

46. 1.46

    यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
    धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥१.४६॥

    Agar main shastra chhodkar, bina virodh kiye khada rahoon aur hathiyarband Kaurav mujhe yuddh mein maar bhi dein, to woh mere liye zyada kalyankari hoga.

47. 1.47

    सञ्जय उवाच

    एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
    विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥१.४७॥

    Sanjay bole — yuddhbhoomi mein aisa kehkar, shok se vyakul mann wale Arjun baan sahit dhanush chhodkar rath ke pichhle hisse mein baith gaye.