Adhyay 10 · 42 shlok

Vibhuti Yog विभूतियोग

Duniya mein jo kuch bhi shreshth, tejasvi aur sundar hai, woh Bhagwan ke tej ka ek ansh hai. Shri Krishna apni pramukh vibhutiyan ginaate hain.

Ye Hinglish bhavarth Bhajan Dhun ne naya likha hai aur vidwanon dwara iski samiksha abhi jaari hai.

1. 10.1

   श्री भगवानुवाच

   भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः ।
   यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१०.१॥

   Shri Bhagwan bole — he Mahabahu! Mere param vachan phir se suno. Tum mujhse prem karte ho, isliye tumhare hit ki ichha se main tumhe ye bataoonga.

2. 10.2

   न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
   अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥१०.२॥

   Meri utpatti ko na devta jaante hain, na maharshi, kyonki main hi har tarah se devtaon aur maharshiyon ka aadi (mool kaaran) hoon.

3. 10.3

   यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
   असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१०.३॥

   Jo mujhe ajanma, anadi aur sab lokon ka mahaan Ishwar jaanta hai, insaanon mein woh moh-rahit vyakti sab paapon se chhoot jaata hai.

4. 10.4

   बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
   सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥१०.४॥

   Buddhi, gyan, moh ka na hona, kshama, satya, indriyon aur mann ka sanyam, sukh-dukh, janm-mrityu, bhay aur abhay —

5. 10.5

   अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
   भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥१०.५॥

   ahinsa, samta, santosh, tap, daan, yash aur apyash — praniyon ke ye alag-alag bhaav mujhse hi utpann hote hain.

6. 10.6

   महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
   मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥१०.६॥

   Saat maharshi, unse pehle ke chaar (Sanakadi) aur chaudah Manu mere hi bhaav se, mere sankalp se utpann hue hain, jinse sansaar ki ye saari praja hui hai.

7. 10.7

   एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
   सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥१०.७॥

   Jo meri is vibhuti (aishwarya) aur yog-shakti ko tattva se jaanta hai, woh adig bhakti-yog se yukt ho jaata hai — ismein koi sanshay nahi.

8. 10.8

   अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
   इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥१०.८॥

   Main hi sabki utpatti ka kaaran hoon aur mujhse hi sab kuch chalta hai — ye samajhkar gyani log shraddha aur bhaav se mujhe bhajte hain.

9. 10.9

   मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
   कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥१०.९॥

   Unka mann mujhmein laga rehta hai, unke praan mujhe arpit rehte hain. Woh ek-doosre ko mere baare mein samjhate hue aur mera gungaan karte hue sada santusht aur aanandit rehte hain.

10. 10.10

    तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
    ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥१०.१०॥

    Sada mujhmein lage rehkar prem se mujhe bhajne wale un bhakton ko main woh buddhi-yog deta hoon, jisse woh mujhe praapt hote hain.

11. 10.11

    तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
    नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥१०.११॥

    Un par kripa karne ke liye main unke hriday mein sthit hokar gyan ke chamakte deepak se unke agyan se paida hue andhkaar ko nasht kar deta hoon.

12. 10.12

    अर्जुन उवाच

    परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
    पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥१०.१२॥

    Arjun bole — aap param Brahm, param dhaam aur param pavitra hain. Aap sanatan divya purush, devtaon ke bhi aadi dev, ajanme aur sarvavyapi hain.

13. 10.13

    आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
    असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥१०.१३॥

    Sabhi rishi, devarshi Narad, Asit, Deval aur Vyas bhi aapko aisa hi kehte hain, aur aap khud bhi mujhe yahi bata rahe hain.

14. 10.14

    सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
    न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥१०.१४॥

    He Keshav! Aap mujhse jo kuch keh rahe hain, us sabko main satya maanta hoon. He Bhagwan! Aapke asli swaroop ko na devta jaante hain, na daanav.

15. 10.15

    स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
    भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥१०.१५॥

    He Purushottam! He praniyon ko utpann karne wale! He praniyon ke Ishwar! He devon ke dev! He jagat ke swami! Aap khud hi apne aap ko jaante hain.

16. 10.16

    वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
    याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥१०.१६॥

    Isliye aap apni un divya vibhutiyon ka poora varnan kijiye, jinke dwara aap in sab lokon mein vyapt hokar sthit hain.

17. 10.17

    कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
    केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥१०.१७॥

    He Yogeshwar! Sada aapka chintan karte hue main aapko kaise jaanoon? He Bhagwan! Kin-kin bhaavon mein main aapka chintan karoon?

18. 10.18

    विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
    भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥१०.१८॥

    He Janardan! Apni yog-shakti aur vibhutiyon ko phir se vistaar se kahiye, kyonki aapke amrit-vachan sunte hue mera mann bharta nahi.

19. 10.19

    श्री भगवानुवाच

    हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
    प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥१०.१९॥

    Shri Bhagwan bole — achha, he Kurushreshth! Main tumhe apni pramukh divya vibhutiyan batata hoon, kyonki mere vistaar ka koi ant nahi hai.

20. 10.20

    अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
    अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥१०.२०॥

    He Gudakesh! Main sab praniyon ke hriday mein sthit aatma hoon. Main hi sab praniyon ka aadi, madhya aur ant hoon.

21. 10.21

    आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
    मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥१०.२१॥

    Main Aditi ke baarah putron mein Vishnu, prakash dene walon mein kirnon wala Surya, Maruton mein Marichi aur nakshatron mein Chandrama hoon.

22. 10.22

    वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
    इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥१०.२२॥

    Main Vedon mein Samved, devtaon mein Indra, indriyon mein mann aur praniyon mein chetna hoon.

23. 10.23

    रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
    वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥१०.२३॥

    Main Rudron mein Shankar, yakshon aur rakshason mein dhan ke swami Kuber, Vasuon mein Agni aur parvaton mein Meru hoon.

24. 10.24

    पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
    सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥१०.२४॥

    He Parth! Purohiton mein mukhya mujhe Brihaspati jaano. Main senapatiyon mein Skand (Kartikeya) aur jalashayon mein samudra hoon.

25. 10.25

    महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
    यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥१०.२५॥

    Main maharshiyon mein Bhrigu, vaani mein ek akshar "Om", yagyon mein jap-yagya aur achal cheezon mein Himalaya hoon.

26. 10.26

    अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
    गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥१०.२६॥

    Main sab pedon mein peepal, devarshiyon mein Narad, gandharvon mein Chitrarath aur siddhon mein Kapil Muni hoon.

27. 10.27

    उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
    ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥१०.२७॥

    Ghodon mein amrit ke saath (samudra-manthan se) utpann Uchchaihshrava, shreshth haathiyon mein Airavat aur insaanon mein raja mujhe jaano.

28. 10.28

    आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
    प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥१०.२८॥

    Main shastron mein vajra, gaayon mein Kamdhenu, santaan utpann karne walon mein Kamdev aur saanpon mein Vasuki hoon.

29. 10.29

    अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
    पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥१०.२९॥

    Main naagon mein Anant (Sheshnag), jal-jeevon mein Varun, pitron mein Aryama aur niyam-paalan karane walon mein Yamraj hoon.

30. 10.30

    प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
    मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥१०.३०॥

    Main daityon mein Prahlad, ginti karne walon mein kaal, pashuon mein sher aur pakshiyon mein Garud hoon.

31. 10.31

    पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
    झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥१०.३१॥

    Main pavitra karne walon mein vayu, shastradhariyon mein Shri Ram, machhliyon mein magar aur nadiyon mein Ganga hoon.

32. 10.32

    सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
    अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥१०.३२॥

    He Arjun! Main srishtiyon ka aadi, madhya aur ant hoon. Main vidyaon mein adhyatma-vidya aur tark karne walon mein satya ki khoj wala vaad (samvaad) hoon.

33. 10.33

    अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
    अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥१०.३३॥

    Main aksharon mein "A", samason mein dwandwa samas hoon. Main hi akshay kaal hoon aur sab taraf mukh wala, sabko dhaaran karne wala bhi main hoon.

34. 10.34

    मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
    कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥१०.३४॥

    Main sabko har lene wali mrityu aur aage hone walon ki utpatti hoon. Striyon (strilinga gunon) mein main keerti, shri, vaani, smriti, medha, dhriti aur kshama hoon.

35. 10.35

    बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
    मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥१०.३५॥

    Main Saam-gaanon mein Brihatsaam, chhandon mein Gayatri, mahinon mein Margashirsh aur rituon mein phoolon wali vasant ritu hoon.

36. 10.36

    द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
    जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥१०.३६॥

    Main chhal karne walon mein jua, tejasviyon ka tej, vijay, dridh nishchay aur saatvik logon ka saatvik bhaav hoon.

37. 10.37

    वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।
    मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥१०.३७॥

    Main Vrishniyon mein Vasudev, Pandavon mein Dhananjay (Arjun), muniyon mein Vyas aur kaviyon mein Shukracharya hoon.

38. 10.38

    दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
    मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥१०.३८॥

    Main daman karne walon ka dand, vijay chahne walon ki neeti, gupt rakhne yogya baaton mein maun aur gyaniyon ka gyan hoon.

39. 10.39

    यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
    न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥१०.३९॥

    He Arjun! Sab praniyon ka jo beej hai, woh bhi main hi hoon. Char ya achar koi bhi aisa prani nahi hai jo mere bina ho.

40. 10.40

    नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
    एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥१०.४०॥

    He Parantap! Meri divya vibhutiyon ka koi ant nahi hai. Maine ye vistaar to sirf sankshep mein bataya hai.

41. 10.41

    यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
    तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम् ॥१०.४१॥

    Jo bhi cheez aishwarya wali, shobha wali ya shakti wali hai, use tum mere tej ke ek ansh se utpann hui jaano.

42. 10.42

    अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
    विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥१०.४२॥

    Par he Arjun! Itna sab jaanne se tumhe kya milega? Bas itna samajh lo ki main is poore jagat ko apne ek ansh maatra se dhaaran karke sthit hoon.